Κωνσταντίνος Τσουκαλάς: Έφυγε ένας σπουδαίος ερμηνευτής της ελληνικής κοινωνίας

Ο διακεκριμένος κοινωνιολόγος, πανεπιστημιακός και δημόσιος διανοούμενος πέθανε σε ηλικία 89 ετών, αφήνοντας σημαντική επιστημονική και πνευματική παρακαταθήκη

Ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς, μία από τις σημαντικότερες μορφές των κοινωνικών και πολιτικών επιστημών στην Ελλάδα, πέθανε στις 18 Αυγούστου 2026 σε ηλικία 89 ετών.

Την εκδημία του ανακοίνωσε η Ακαδημία Αθηνών, στην οποία είχε εκλεγεί το 2025 ως τακτικό μέλος στην έδρα «Κοινωνιολογία – Κοινωνική Θεωρία».

Η απώλειά του δεν αφορά μόνο τον πανεπιστημιακό χώρο. Αφορά τον ευρύτερο δημόσιο διάλογο, στον οποίο συμμετείχε επί δεκαετίες, επιχειρώντας να ερμηνεύσει τη λειτουργία του ελληνικού κράτους, τις κοινωνικές ανισότητες, την εκπαίδευση, την εξάρτηση και τους μετασχηματισμούς της σύγχρονης κοινωνίας.

Από τη Νομική στην κοινωνιολογία

Ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς γεννήθηκε στην Αθήνα το 1937. Αποφοίτησε από τη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών το 1958 και συνέχισε τις σπουδές του στη Φιλοσοφία του Δικαίου και στην Κοινωνιολογία.

Σπούδασε στα πανεπιστήμια:

• της Χαϊδελβέργης,
• του Μονάχου,
• του Παρισιού,
• και του Yale.

Η διεθνής του εκπαίδευση τού έδωσε τη δυνατότητα να συνδυάσει διαφορετικές επιστημονικές παραδόσεις και να εξετάσει την ελληνική πραγματικότητα μέσα σε ένα ευρύτερο ευρωπαϊκό και ιστορικό πλαίσιο.

Δεν περιορίστηκε στην περιγραφή της κοινωνίας. Αναζητούσε τους μηχανισμούς που παράγουν και αναπαράγουν τις κοινωνικές σχέσεις.

Διεθνής ακαδημαϊκή πορεία

Ο Τσουκαλάς δίδαξε Κοινωνιολογία στο Πανεπιστήμιο του Παρισιού και συνεργάστηκε με πανεπιστήμια και ερευνητικά ιδρύματα στην Ευρώπη, στις Ηνωμένες Πολιτείες και στο Μεξικό.

Από το 1985 συνδέθηκε με το Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Δημόσιας Διοίκησης του Πανεπιστημίου Αθηνών, από το οποίο αφυπηρέτησε το 2004 ως ομότιμος καθηγητής Κοινωνιολογίας.

Η διδασκαλία του δεν περιοριζόταν στη μετάδοση μιας έτοιμης θεωρίας. Προσπαθούσε να εκπαιδεύσει τους φοιτητές στη διατύπωση ερωτημάτων:

• Πώς συγκροτήθηκε το ελληνικό κράτος;
• Γιατί ορισμένες κοινωνικές δομές επιβιώνουν παρά τις μεταρρυθμίσεις;
• Πώς συνδέονται η εκπαίδευση και η κοινωνική κινητικότητα;
• Ποια είναι η σχέση ανάμεσα στην ατομική ελευθερία και στους κοινωνικούς περιορισμούς;
• Πώς μεταβάλλεται η έννοια του δημόσιου συμφέροντος;

Η ικανότητά του να συνδέει τη θεωρία με την ιστορική πραγματικότητα επηρέασε γενιές κοινωνικών επιστημόνων.

«Εξάρτηση και αναπαραγωγή»

Ανάμεσα στα σημαντικότερα έργα του βρίσκεται το βιβλίο «Εξάρτηση και αναπαραγωγή: Ο κοινωνικός ρόλος των εκπαιδευτικών μηχανισμών στην Ελλάδα, 1830–1922».

Στο έργο αυτό εξέτασε τον τρόπο με τον οποίο η εκπαίδευση συνδέθηκε με τη συγκρότηση του ελληνικού κράτους, την κοινωνική κινητικότητα και την αναπαραγωγή συγκεκριμένων κοινωνικών προσδοκιών.

Η εκπαίδευση δεν παρουσιάζεται απλώς ως μηχανισμός μετάδοσης γνώσεων. Αντιμετωπίζεται ως θεσμός που επηρεάζει:

• την κοινωνική θέση,
• την πρόσβαση στο κράτος,
• την επαγγελματική ταυτότητα,
• και τη διαμόρφωση των μεσαίων στρωμάτων.

Πολλές από τις παρατηρήσεις του παραμένουν επίκαιρες. Η ισχυρή προσδοκία για έναν πανεπιστημιακό τίτλο, η σύνδεση των σπουδών με την κρατική απασχόληση και η απόσταση μεταξύ εκπαιδευτικών προσόντων και παραγωγικών αναγκών εξακολουθούν να απασχολούν τη σύγχρονη Ελλάδα.

Το κράτος και η ελληνική κοινωνία

Ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς αφιέρωσε μεγάλο μέρος του έργου του στην κατανόηση της ιδιαίτερης σχέσης κράτους και κοινωνίας στην Ελλάδα.

Ανέλυσε τη σημασία:

• των πελατειακών σχέσεων,
• της δημόσιας απασχόλησης,
• της μικρής ιδιοκτησίας,
• της οικογένειας,
• της κοινωνικής κινητικότητας,
• και της πολιτικής διαμεσολάβησης.

Δεν αντιμετώπιζε αυτές τις δομές ως απλές παρεκκλίσεις από ένα υποτιθέμενο «κανονικό» ευρωπαϊκό μοντέλο. Προσπαθούσε να εξηγήσει πώς δημιουργήθηκαν ιστορικά και γιατί απέκτησαν αντοχή στον χρόνο.

Αυτή ήταν μία από τις σημαντικότερες αρετές της σκέψης του: δεν αρκούνταν στην καταγγελία της πραγματικότητας. Αναζητούσε την ιστορική και κοινωνική λογική που βρισκόταν πίσω από αυτήν.

Ο δημόσιος διανοούμενος

Ο Τσουκαλάς συμμετείχε ενεργά στον δημόσιο διάλογο. Αρθρογραφούσε, έδινε διαλέξεις και παρενέβαινε σε ζητήματα πολιτικής, δημοκρατίας, κοινωνικής δικαιοσύνης και ευρωπαϊκής ενοποίησης.

Διετέλεσε πρόεδρος του Εθνικού Κέντρου Κοινωνικών Ερευνών και συμμετείχε άμεσα στην πολιτική ζωή ως βουλευτής Επικρατείας του ΣΥΡΙΖΑ.

Η πολιτική του τοποθέτηση ήταν σαφής. Το επιστημονικό του έργο, όμως, είναι ευρύτερο από την κομματική του ένταξη και πρέπει να αξιολογείται με βάση τη θεωρητική του συμβολή, τη μεθοδολογία και την επίδρασή του στις κοινωνικές επιστήμες.

Ο δημόσιος διανοούμενος δεν έχει υποχρέωση να είναι πολιτικά ουδέτερος. Έχει, όμως, υποχρέωση να διατυπώνει τεκμηριωμένα επιχειρήματα και να δέχεται την κριτική. Ο Τσουκαλάς επέλεξε να βρίσκεται μέσα στη δημόσια αντιπαράθεση και όχι σε απόσταση ασφαλείας από αυτήν.

Η εκλογή στην Ακαδημία Αθηνών

Τον Μάρτιο του 2025 εξελέγη τακτικό μέλος της Ακαδημίας Αθηνών. Η δημόσια υποδοχή του πραγματοποιήθηκε τον Οκτώβριο του ίδιου έτους.

Η εκλογή του στην έδρα «Κοινωνιολογία – Κοινωνική Θεωρία» αποτέλεσε αναγνώριση μιας μακράς ακαδημαϊκής διαδρομής και της συμβολής του στην ανάπτυξη της κοινωνιολογικής σκέψης στην Ελλάδα.

Η παρουσία των κοινωνικών επιστημών στους ανώτατους πνευματικούς θεσμούς είναι ιδιαίτερα σημαντική. Οι οικονομικές κρίσεις, η τεχνολογική αλλαγή, η δημογραφική συρρίκνωση και οι νέες ανισότητες δεν μπορούν να κατανοηθούν μόνο μέσα από τεχνικούς δείκτες. Χρειάζονται ιστορική και κοινωνική ερμηνεία.

Γιατί το έργο του παραμένει επίκαιρο

Η Ελλάδα του 2026 είναι πολύ διαφορετική από τη χώρα των πρώτων μεταπολεμικών δεκαετιών. Παρ’ όλα αυτά, πολλά από τα ερωτήματα που έθεσε ο Τσουκαλάς παραμένουν ανοιχτά.

Η σχέση των πολιτών με το κράτος εξακολουθεί να χαρακτηρίζεται από ένα παράδοξο: οι πολίτες ζητούν περισσότερη κρατική προστασία, αλλά ταυτόχρονα εκφράζουν βαθιά δυσπιστία προς τους κρατικούς θεσμούς.

Η εκπαίδευση εξακολουθεί να αντιμετωπίζεται ως βασικό όχημα κοινωνικής ανόδου, ακόμη και όταν οι τίτλοι σπουδών δεν εξασφαλίζουν αντίστοιχη επαγγελματική αποκατάσταση.

Η οικογένεια παραμένει κρίσιμο δίχτυ κοινωνικής προστασίας, καλύπτοντας συχνά τα κενά του κράτους πρόνοιας. Παράλληλα, οι ανισότητες δεν αφορούν μόνο το εισόδημα, αλλά και την πρόσβαση σε δίκτυα, εκπαίδευση, κατοικία και πολιτική επιρροή.

Το έργο του Τσουκαλά προσφέρει εργαλεία για να εξεταστούν αυτές οι συνέχειες χωρίς εύκολες γενικεύσεις.

Η σημασία της κοινωνικής θεωρίας

Σε μια εποχή ταχύτητας, συνθημάτων και σύντομων αναρτήσεων, η κοινωνική θεωρία μπορεί να φαίνεται αφηρημένη ή δύσκολη. Στην πραγματικότητα, είναι απαραίτητη.

Χωρίς θεωρία βλέπουμε μεμονωμένα γεγονότα αλλά δυσκολευόμαστε να αναγνωρίσουμε τις σχέσεις τους. Βλέπουμε μια εκπαιδευτική μεταρρύθμιση, μια οικονομική κρίση ή μια πολιτική σύγκρουση, αλλά όχι πάντοτε τις κοινωνικές δομές που τις συνδέουν.

Ο Τσουκαλάς επέμενε στη σημασία της μεγάλης εικόνας. Στην ανάγκη να κατανοούμε ταυτόχρονα:

• την ιστορία,
• τους θεσμούς,
• την οικονομία,
• την ιδεολογία,
• και την καθημερινή συμπεριφορά.

Αυτή η σύνθετη ματιά αποτελεί ίσως την πιο σημαντική του παρακαταθήκη.

Η πνευματική κληρονομιά

Η πραγματική κληρονομιά ενός πανεπιστημιακού δεν βρίσκεται μόνο στα βιβλία και στους τίτλους του. Βρίσκεται στα ερωτήματα που αφήνει στους επόμενους.

Το έργο του Κωνσταντίνου Τσουκαλά πρέπει να συνεχίσει να διαβάζεται, να διδάσκεται και να αμφισβητείται. Η επιστημονική τιμή δεν απαιτεί άκριτη αποδοχή. Απαιτεί σοβαρή συζήτηση με τις ιδέες.

Οι νεότεροι κοινωνικοί επιστήμονες μπορούν να ελέγξουν ποιες από τις αναλύσεις του εξακολουθούν να εξηγούν τη σημερινή Ελλάδα και ποιες χρειάζονται αναθεώρηση μπροστά στις νέες συνθήκες της παγκοσμιοποίησης, της ψηφιακής οικονομίας και της τεχνητής νοημοσύνης.

Συμπέρασμα

Ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς υπήρξε ένας σημαντικός κοινωνιολόγος, πανεπιστημιακός και δημόσιος διανοούμενος. Συνέδεσε την ελληνική κοινωνική επιστήμη με τη διεθνή θεωρητική συζήτηση και πρόσφερε μια βαθύτερη κατανόηση του κράτους, της εκπαίδευσης και της κοινωνικής αναπαραγωγής.

Η παρουσία του στον δημόσιο διάλογο υπήρξε έντονη και πολιτικά τοποθετημένη. Η επιστημονική του συμβολή, όμως, ξεπερνά τις κομματικές διαχωριστικές γραμμές.

Έφυγε ένας άνθρωπος που αφιέρωσε τη ζωή του στην προσπάθεια να κατανοήσει την ελληνική κοινωνία — όχι όπως θα θέλαμε να είναι, αλλά όπως διαμορφώθηκε ιστορικά και όπως λειτουργεί πραγματικά.

Πηγές

1. Ακαδημία Αθηνών – Ανακοίνωση για την εκδημία του Κωνσταντίνου Τσουκαλά
2. Ακαδημία Αθηνών – Βιογραφικό Κωνσταντίνου Τσουκαλά
3. ΕΚΠΑ – Κωνσταντίνος Τσουκαλάς, Ομότιμος Καθηγητής Κοινωνιολογίας
4. Ακαδημία Αθηνών – Εκλογή του ως τακτικού μέλους το 2025
5. Ακαδημία Αθηνών – Δημόσια συνεδρία υποδοχής
6. ΕΡΤ News – Πέθανε σε ηλικία 89 ετών ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς

Η Ετυμηγορία του Οικονομολόγου

Η συμβολή του Κωνσταντίνου Τσουκαλά είναι σημαντική και για την οικονομική επιστήμη, επειδή υπενθύμισε ότι οι αγορές δεν λειτουργούν έξω από την κοινωνία και την ιστορία.

Η παραγωγικότητα, η απασχόληση, η εκπαίδευση και η ανάπτυξη επηρεάζονται από το κράτος, την οικογένεια, τις κοινωνικές προσδοκίες και την κατανομή της πολιτικής ισχύος. Οι οικονομικοί δείκτες δεν μπορούν να εξηγήσουν μόνοι τους γιατί ορισμένες μεταρρυθμίσεις αποτυγχάνουν ή γιατί συγκεκριμένες ανισότητες αναπαράγονται.

Ο Τσουκαλάς βοήθησε να κατανοήσουμε ότι η εκπαίδευση δεν παράγει μόνο δεξιότητες. Παράγει προσδοκίες, κοινωνικές ταυτότητες και διεκδικήσεις απέναντι στο κράτος. Αυτή η παρατήρηση παραμένει κρίσιμη για τη σημερινή συζήτηση σχετικά με τη σύνδεση των πανεπιστημίων με την παραγωγή και την αγορά εργασίας.

Η τελική ετυμηγορία: Ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς δεν πρόσφερε εύκολες λύσεις. Πρόσφερε κάτι περισσότερο ανθεκτικό: έναν τρόπο να διατυπώνουμε καλύτερα τα ερωτήματα. Σε μια χώρα που συχνά αναζητά τεχνικές απαντήσεις σε βαθιά κοινωνικά προβλήματα, η σκέψη του παραμένει πολύτιμη υπενθύμιση ότι καμία οικονομική μεταρρύθμιση δεν μπορεί να επιτύχει εάν αγνοεί την ιστορία, τους θεσμούς και τις σχέσεις εξουσίας.