Ανδρέας Παπανδρέου και «επίγονοι»: ιστορική σύγκριση ή παραπλανητικό πολιτικό κολάζ;
Μια ανάρτηση που κυκλοφορεί στα κοινωνικά δίκτυα αντιπαραβάλλει θέσεις που αποδίδονται στον Ανδρέα Παπανδρέου με αποφάσεις και δηλώσεις των «επιγόνων» του.
Σύμφωνα με την ανάρτηση, ο Ανδρέας Παπανδρέου δεν δεχόταν τον όρο «Μακεδονία», δεν παραχωρούσε «σπιθαμή γης, αέρα ή θάλασσας», υποστήριζε ότι τα νησιά έχουν πλήρη δικαιώματα και απέρριπτε την εικόνα της Ελλάδας ως «ξέφραγου αμπελιού». Αντίθετα, οι διάδοχοί του κατηγορούνται ότι αποδέχθηκαν τη Συμφωνία των Πρεσπών, τη συνεκμετάλλευση του Αιγαίου, τη μη ανακήρυξη ΑΟΖ, το Σχέδιο Ανάν και τα ανοικτά σύνορα.
Το κολάζ είναι πολιτικά ισχυρό, αλλά ιστορικά και νομικά προβληματικό. Συνδυάζει διαφορετικές περιόδους, διαφορετικά πρόσωπα και διαφορετικά ζητήματα, χωρίς ημερομηνίες, ακριβείς παραπομπές ή το αναγκαίο ιστορικό πλαίσιο.
Το βασικό του τέχνασμα είναι απλό: παρουσιάζει τον Ανδρέα Παπανδρέου ως μια ενιαία, αμετάβλητη «εθνική γραμμή» και αποδίδει συλλογικά στους «επιγόνους» θέσεις που δεν ανήκουν απαραίτητα στα ίδια πρόσωπα ή στο ίδιο κόμμα.
Το πρώτο πρόβλημα: ποιοι είναι οι «επίγονοι»;
Η ανάρτηση δεν κατονομάζει ποιοι θεωρούνται επίγονοι του Ανδρέα Παπανδρέου.
Ο όρος μπορεί να αναφέρεται:
- στον Γιώργο Παπανδρέου,
- σε μεταγενέστερες ηγεσίες του ΠΑΣΟΚ,
- σε στελέχη που προέρχονται από τον χώρο του ΠΑΣΟΚ,
- σε κυβερνήσεις συνεργασίας,
- γενικά στο μεταπολιτευτικό πολιτικό σύστημα.
Αυτή η ασάφεια επιτρέπει στην ανάρτηση να συγκεντρώνει δηλώσεις και αποφάσεις διαφορετικών προσώπων και να τις αποδίδει σε μία φανταστική, ενιαία ομάδα.
Για να είναι έγκυρη μια ιστορική σύγκριση, χρειάζεται για κάθε θέση:
- το όνομα του προσώπου,
- η ακριβής δήλωση,
- η ημερομηνία,
- η πολιτική ή θεσμική του ιδιότητα,
- η πηγή,
- το ιστορικό πλαίσιο.
Χωρίς αυτά, δεν έχουμε συστηματική σύγκριση πολιτικών θέσεων αλλά πολιτικό μοντάζ.
«Δεν παραδίδουμε το όνομα Μακεδονία»
Η φράση αποδίδεται συχνά στον Ανδρέα Παπανδρέου σε σχέση με τη διαφορά που προέκυψε μετά τη διάλυση της Γιουγκοσλαβίας.
Η κυβέρνηση του ΠΑΣΟΚ ακολούθησε πράγματι σκληρή πολιτική απέναντι στη νεοσύστατη τότε Πρώην Γιουγκοσλαβική Δημοκρατία της Μακεδονίας. Το 1994 επέβαλε εμπορικά περιοριστικά μέτρα, ενώ η διαφορά οδήγησε στην Ενδιάμεση Συμφωνία του 1995, λίγους μήνες πριν αποχωρήσει ο Ανδρέας Παπανδρέου από την πρωθυπουργία.
Ωστόσο, η ανάρτηση μεταφέρει εκείνη τη θέση αυτούσια στο 2018, σαν να μην είχαν μεσολαβήσει:
- περισσότερο από δύο δεκαετίες διαπραγματεύσεων,
- η αναγνώριση της γειτονικής χώρας από περισσότερα από 130 κράτη με τη συνταγματική της ονομασία,
- η χρήση του όρου «Macedonia» στα διαβατήρια και στις διεθνείς σχέσεις,
- η καθιέρωση της σύνθετης ονομασίας ως επίσημης ελληνικής διαπραγματευτικής θέσης.
Πριν από τη Συμφωνία των Πρεσπών, ελληνικές κυβερνήσεις διαφορετικών κομμάτων είχαν ήδη αποδεχθεί ως διαπραγματευτικό στόχο μία σύνθετη ονομασία με γεωγραφικό προσδιορισμό, για όλες τις χρήσεις.
Το 2014, για παράδειγμα, ο τότε υπουργός Εξωτερικών Ευάγγελος Βενιζέλος δήλωσε στη Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ ότι η Ελλάδα πρότεινε «αμοιβαία αποδεκτή σύνθετη ονομασία με γεωγραφικό προσδιορισμό πριν από τη λέξη Μακεδονία, για κάθε χρήση, erga omnes».
Συνεπώς, η αποδοχή του όρου «Βόρεια Μακεδονία» δεν εμφανίστηκε ξαφνικά το 2018. Αποτελούσε την κατάληξη μιας μακράς μεταβολής της επίσημης ελληνικής διαπραγματευτικής θέσης.
Πηγή:
https://www.mfa.gr/sumphonia-ton-prespon-apanteseis-se-sukhnes-erotemata-politon/
Τι ακριβώς προέβλεψε η Συμφωνία των Πρεσπών
Η Συμφωνία των Πρεσπών υπεγράφη το 2018 και τέθηκε σε ισχύ το 2019.
Καθιέρωσε ως επίσημη ονομασία του γειτονικού κράτους το:
«Δημοκρατία της Βόρειας Μακεδονίας»
Η νέα ονομασία προβλέφθηκε για εσωτερική και διεθνή χρήση, δηλαδή erga omnes.
Η συμφωνία προέβλεψε επίσης:
- τροποποίηση του Συντάγματος της γειτονικής χώρας,
- αλλαγή των κρατικών ονομασιών,
- δέσμευση κατά του αλυτρωτισμού,
- σεβασμό της εδαφικής ακεραιότητας και των συνόρων,
- απομάκρυνση συμβόλων που συνδέονται με την αρχαία ελληνική κληρονομιά,
- αναγνώριση ότι η αρχαία Μακεδονία, η ιστορία και η κληρονομιά της ανήκουν στον ελληνικό πολιτισμό,
- συγκρότηση επιτροπής για τα σχολικά εγχειρίδια και τις αλυτρωτικές αναφορές.
Το επίσημο κείμενο της Συμφωνίας είναι καταχωρισμένο στη Συλλογή Συνθηκών του ΟΗΕ:
https://treaties.un.org/Pages/showDetails.aspx?objid=0800000280544ac1
Αναγνωρίστηκε «μακεδονικό έθνος»;
Η Συμφωνία χρησιμοποιεί για την ιθαγένεια τη διατύπωση:
«Macedonian/citizen of the Republic of North Macedonia»
Αυτό αποτέλεσε ένα από τα πιο αμφιλεγόμενα σημεία της.
Σύμφωνα με την επίσημη ελληνική ερμηνεία, ο αγγλικός όρος «nationality» αναφέρεται στον νομικό δεσμό του πολίτη με το κράτος, δηλαδή στην ιθαγένεια, και όχι στην αναγνώριση συγκεκριμένης εθνικής καταγωγής.
Η συμφωνία δεν χρησιμοποιεί τη διατύπωση «μακεδονικό έθνος». Παράλληλα, όμως, διατήρησε τον όρο «Macedonian» στην ιθαγένεια και στην ονομασία της γλώσσας, γεγονός που εξηγεί τις σοβαρές πολιτικές αντιδράσεις στην Ελλάδα.
Η ακριβής αξιολόγηση είναι επομένως διπλή:
- δεν αναγνωρίζεται ρητά «μακεδονικό έθνος»,
- αλλά διατηρείται ο όρος «Macedonian» για την ιθαγένεια και τη γλώσσα, με τις διευκρινίσεις της συμφωνίας.
Τι προβλέπεται για τη γλώσσα
Η Συμφωνία αναφέρεται στη «μακεδονική γλώσσα», αλλά διευκρινίζει ότι:
- ανήκει στην ομάδα των νοτιοσλαβικών γλωσσών,
- δεν συνδέεται με τον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό,
- δεν συνδέεται με την ιστορία, την κουλτούρα και την κληρονομιά της αρχαίας ελληνικής Μακεδονίας.
Ο όρος δεν δημιουργήθηκε για πρώτη φορά με τη Συμφωνία των Πρεσπών. Χρησιμοποιούνταν ήδη επί δεκαετίες σε διεθνείς κωδικοποιήσεις και πρότυπα.
Η πραγματική πολιτική διαφωνία δεν είναι εάν προϋπήρχε ο όρος, αλλά εάν η Ελλάδα έπρεπε να τον αποδεχθεί ρητά σε μία διμερή διεθνή συμφωνία.
Πηγή:
Ήταν η Συμφωνία των Πρεσπών «παράδοση του ονόματος»;
Η απάντηση εξαρτάται από το κριτήριο που χρησιμοποιείται.
Εάν ως ελληνικός στόχος θεωρείται η πλήρης απουσία του όρου «Μακεδονία» από την ονομασία της γειτονικής χώρας, τότε η συμφωνία αποτελεί υποχώρηση από αυτή τη μέγιστη θέση.
Εάν, όμως, ως στόχος θεωρείται η σύνθετη ονομασία με γεωγραφικό προσδιορισμό για όλες τις χρήσεις, τότε το «Βόρεια Μακεδονία» ανταποκρίνεται στη διαπραγματευτική γραμμή που είχαν υιοθετήσει διαδοχικές ελληνικές κυβερνήσεις.
Η συμφωνία δεν μπορεί να χαρακτηριστεί ούτε ολοκληρωτική εθνική νίκη ούτε απλή δωρεάν παράδοση.
Ήταν ένας συμβιβασμός:
- η Ελλάδα αποδέχθηκε τη χρήση του όρου «Μακεδονία» στη σύνθετη ονομασία και τον όρο «Macedonian» στην ιθαγένεια και τη γλώσσα,
- η γειτονική χώρα άλλαξε το συνταγματικό της όνομα, το Σύνταγμα, τις κρατικές ονομασίες και ορισμένα στοιχεία της επίσημης ιστορικής της αφήγησης.
«Δεν παραδίδουμε σπιθαμή γης, αέρα ή θάλασσας»
Η φράση εκφράζει μία γενική αρχή υπεράσπισης της εθνικής κυριαρχίας. Δεν αποτελεί από μόνη της συγκεκριμένο νομικό πρόγραμμα.
Στο διεθνές δίκαιο πρέπει να διακρίνουμε:
- την εθνική κυριαρχία,
- τα κυριαρχικά δικαιώματα,
- τη δικαιοδοσία,
- τα διεθνή ύδατα,
- την υφαλοκρηπίδα,
- την Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη.
Η Ελλάδα διαθέτει πλήρη κυριαρχία:
- στο έδαφός της,
- στα εσωτερικά της ύδατα,
- στην αιγιαλίτιδα ζώνη της,
- στον υπερκείμενο εναέριο χώρο.
Στην υφαλοκρηπίδα και στην ΑΟΖ δεν ασκεί πλήρη κυριαρχία όπως στο εθνικό έδαφος. Ασκεί συγκεκριμένα κυριαρχικά δικαιώματα, κυρίως για την έρευνα και εκμετάλλευση φυσικών πόρων.
Η πολιτική φράση «δεν παραδίδουμε ούτε μία σπιθαμή» δεν πρέπει να χρησιμοποιείται για να συγχέει αυτά τα διαφορετικά νομικά καθεστώτα.
Τι δικαιώματα έχουν τα νησιά
Η ανάρτηση ορθά επισημαίνει ότι τα νησιά μπορούν να έχουν δικαιώματα στη θαλάσσια επιφάνεια και στον βυθό.
Το άρθρο 121 της Σύμβασης των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας προβλέπει ότι, καταρχήν, τα νησιά διαθέτουν:
- αιγιαλίτιδα ζώνη,
- συνορεύουσα ζώνη,
- Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη,
- υφαλοκρηπίδα.
Εξαίρεση αποτελούν οι βράχοι που δεν μπορούν να συντηρήσουν ανθρώπινη διαβίωση ή δική τους οικονομική ζωή. Αυτοί δεν διαθέτουν ΑΟΖ ή υφαλοκρηπίδα.
Ωστόσο, το ότι ένα νησί έχει δικαίωμα σε θαλάσσιες ζώνες δεν σημαίνει ότι θα λάβει αναγκαστικά πλήρη επήρεια σε κάθε διεθνή οριοθέτηση. Τα διεθνή δικαστήρια εξετάζουν:
- τη γεωγραφία,
- το μήκος των ακτών,
- τη θέση του νησιού,
- την αναλογικότητα,
- την αποφυγή εξαιρετικά άνισων αποτελεσμάτων.
Άρα, η πρόταση «τα νησιά έχουν δικαιώματα» είναι ορθή. Η πρόταση «κάθε νησί λαμβάνει πάντοτε πλήρη επήρεια» δεν είναι απόλυτα ορθή.
Επίσημο κείμενο της Σύμβασης:
https://www.un.org/depts/los/convention_agreements/texts/unclos/unclos_e.pdf
Τα 12 ναυτικά μίλια
Το άρθρο 3 της Σύμβασης για το Δίκαιο της Θάλασσας προβλέπει ότι κάθε κράτος έχει δικαίωμα να καθορίσει αιγιαλίτιδα ζώνη έως 12 ναυτικά μίλια.
Πηγή:
https://www.un.org/depts/los/convention_agreements/texts/unclos/part2.htm
Η Ελλάδα κύρωσε τη Σύμβαση με τον νόμο 2321/1995 και διατήρησε ρητά το δικαίωμα επέκτασης της αιγιαλίτιδας ζώνης.
Το 2021 η Ελλάδα επέκτεινε την αιγιαλίτιδα ζώνη στα 12 ναυτικά μίλια στο Ιόνιο, μέχρι το ακρωτήριο Ταίναρο. Στο Αιγαίο εξακολουθεί να εφαρμόζει αιγιαλίτιδα ζώνη έξι ναυτικών μιλίων.
Επίσημο έγγραφο της Βουλής:
https://www.hellenicparliament.gr/UserFiles/2f026f42-950c-4efc-b950-340c4fb76a24/11594526.pdf
Η μη επέκταση στο Αιγαίο δεν σημαίνει νομική παραίτηση από το δικαίωμα. Σημαίνει ότι η Ελλάδα δεν το έχει μέχρι σήμερα ασκήσει στη συγκεκριμένη θαλάσσια περιοχή.
Η Τουρκική Εθνοσυνέλευση έχει από το 1995 εξουσιοδοτήσει την τουρκική κυβέρνηση να λάβει όλα τα αναγκαία μέτρα εάν η Ελλάδα επεκτείνει τα χωρικά της ύδατα στο Αιγαίο. Η ελληνική πλευρά χαρακτηρίζει αυτή την απειλή ως casus belli και ως αντίθετη προς τον Χάρτη του ΟΗΕ.
Επίσημη παρουσίαση των ελληνοτουρκικών διαφορών:
Έχει η Τουρκία «ζωτικά συμφέροντα» στο Αιγαίο;
Η Τουρκία έχει ακτές στο Αιγαίο και επομένως διαθέτει νόμιμα δικαιώματα που απορρέουν από τη γεωγραφία και το διεθνές δίκαιο.
Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι κάθε τουρκικός ισχυρισμός είναι νόμιμος ή ότι τα «ζωτικά συμφέροντα» δημιουργούν από μόνα τους κυριαρχικά δικαιώματα.
Τα δικαιώματα στη θάλασσα δεν καθορίζονται από πολιτικές διακηρύξεις αλλά από:
- το διεθνές δίκαιο,
- τις διεθνείς συνθήκες,
- τις συμφωνίες οριοθέτησης,
- τις αποφάσεις διεθνών δικαστηρίων.
Η επίσημη ελληνική θέση είναι ότι η βασική διαφορά που μπορεί να υποβληθεί σε διεθνή δικαιοδοσία αφορά την οριοθέτηση της υφαλοκρηπίδας και της ΑΟΖ.
Η Ελλάδα απορρίπτει ως παράνομες ή αβάσιμες τις τουρκικές διεκδικήσεις σχετικά με:
- τις λεγόμενες «γκρίζες ζώνες»,
- την αμφισβήτηση ελληνικής κυριαρχίας σε νησιά,
- την αποστρατιωτικοποίηση ως προϋπόθεση κυριαρχίας,
- τον περιορισμό των θαλάσσιων δικαιωμάτων των ελληνικών νησιών,
- την απειλή πολέμου για τα 12 ναυτικά μίλια.
Πηγή:
Συζητείται «συνεκμετάλλευση των ελληνικών υδρογονανθράκων»;
Η ανάρτηση παρουσιάζει ως δεδομένο ότι οι «επίγονοι» προτείνουν να βρεθούν οι ελληνικοί υδρογονάνθρακες «μαζί με τους γείτονες».
Η διατύπωση είναι υπερβολικά γενική.
Άλλο είναι:
- η οριοθέτηση θαλάσσιων ζωνών,
- η εκμετάλλευση κοιτασμάτων που βρίσκονται αποκλειστικά σε ελληνική ζώνη,
- η προσωρινή διευθέτηση σε μη οριοθετημένη περιοχή,
- η συνεκμετάλλευση διασυνοριακού κοιτάσματος,
- η παραχώρηση κυριαρχικών δικαιωμάτων.
Εάν ένα κοίτασμα εκτείνεται και στις δύο πλευρές μιας νόμιμα οριοθετημένης γραμμής, τα γειτονικά κράτη μπορούν να συνάψουν συμφωνία κοινής εκμετάλλευσης. Αυτό δεν αποτελεί από μόνο του παραχώρηση κυριαρχίας.
Αντίθετα, συνεκμετάλλευση σε περιοχή όπου η Ελλάδα θεωρεί ότι διαθέτει αποκλειστικά κυριαρχικά δικαιώματα, χωρίς προηγούμενη οριοθέτηση, θα δημιουργούσε σοβαρό πολιτικό και νομικό ζήτημα.
Δεν είναι επομένως ορθό να αντιμετωπίζεται κάθε αναφορά σε διάλογο, οριοθέτηση ή συνεργασία ως αυτόματη «παράδοση του Αιγαίου».
Έχει η Ελλάδα ανακηρύξει ΑΟΖ;
Η ανάρτηση αναφέρει ότι η Ελλάδα δεν ανακηρύσσει ΑΟΖ στον ΟΗΕ «για να μην θυμώσουν οι Τούρκοι».
Η διατύπωση συγχέει την ανακήρυξη με την οριοθέτηση.
Η ΑΟΖ μπορεί να ανακηρυχθεί μονομερώς. Όταν, όμως, οι δυνητικές θαλάσσιες ζώνες δύο κρατών επικαλύπτονται, απαιτείται οριοθέτηση με συμφωνία ή διεθνή δικαστική απόφαση.
Η Ελλάδα έχει προχωρήσει σε συμφωνίες οριοθέτησης:
- με την Ιταλία το 2020,
- με την Αίγυπτο το 2020, μερικώς.
Δεν έχει ολοκληρώσει οριοθέτηση ΑΟΖ ή υφαλοκρηπίδας με την Τουρκία.
Η απουσία πλήρους οριοθέτησης δεν σημαίνει ότι η Ελλάδα δεν διαθέτει δικαιώματα. Η υφαλοκρηπίδα, ειδικότερα, υφίσταται αυτοδικαίως και εξαρχής, χωρίς να χρειάζεται ανακήρυξη.
Ο ΟΗΕ δεν «εγκρίνει» μονομερώς μία ΑΟΖ σαν να εξέδιδε άδεια. Τα κράτη καταθέτουν συντεταγμένες και σχετική νομοθεσία, αλλά οι επικαλυπτόμενες αξιώσεις εξακολουθούν να χρειάζονται οριοθέτηση.
Κύπρος: ενιαίο κράτος ή δικοινοτική λύση;
Η ανάρτηση αποδίδει στον Ανδρέα Παπανδρέου τη θέση:
«Κύπρος ενιαία, κυρίαρχη και ανεξάρτητη, ένα κράτος με τουρκοκυπριακή μειονότητα ισόνομη και ισότιμη».
Στη συνέχεια αποδίδει στους «επιγόνους» αποδοχή του Σχεδίου Ανάν και «συνομοσπονδία δύο κρατών».
Η σύγκριση είναι ανακριβής για δύο λόγους.
Πρώτον, η διεθνώς συμφωνημένη βάση λύσης του Κυπριακού εδώ και δεκαετίες είναι η διζωνική, δικοινοτική ομοσπονδία, με μία κυριαρχία, μία διεθνή προσωπικότητα και μία ιθαγένεια. Δεν ταυτίζεται με συνομοσπονδία δύο κυρίαρχων κρατών.
Δεύτερον, το Σχέδιο Ανάν δεν εγκρίθηκε. Στο δημοψήφισμα της 24ης Απριλίου 2004 απορρίφθηκε από το 75,83% των Ελληνοκυπρίων και εγκρίθηκε από το 64,91% των Τουρκοκυπρίων. Επειδή απαιτούνταν χωριστή έγκριση και από τις δύο κοινότητες, το σχέδιο δεν τέθηκε σε ισχύ.
Η κυβέρνηση της Κυπριακής Δημοκρατίας και η ελληνική κυβέρνηση δεν είχαν τον ίδιο θεσμικό ρόλο στη λήψη της τελικής απόφασης. Την απόφαση έλαβαν οι πολίτες των δύο κοινοτήτων μέσω χωριστών δημοψηφισμάτων.
Η λύση δύο ανεξάρτητων κρατών που προωθεί σήμερα η τουρκική πλευρά είναι διαφορετική τόσο από την ομοσπονδία όσο και από το Σχέδιο Ανάν.
«Δεν είμαστε ξέφραγο αμπέλι»
Η έκφραση αφορά τον έλεγχο των συνόρων και χρησιμοποιείται ευρέως στην ελληνική πολιτική ρητορική.
Η ανάρτηση αντιπαραβάλλει αυτή τη φράση με τα «ανοικτά σύνορα και την πολιτογράφηση».
Ωστόσο, πρόκειται για δύο διαφορετικά ζητήματα:
- άλλο είναι η παράτυπη είσοδος,
- άλλο η νόμιμη μετανάστευση,
- άλλο η παροχή ασύλου,
- άλλο η πολιτογράφηση ανθρώπων που ζουν νόμιμα επί χρόνια στη χώρα.
Το διεθνές και ευρωπαϊκό δίκαιο υποχρεώνει την Ελλάδα:
- να ελέγχει τα εξωτερικά της σύνορα,
- να εξετάζει αιτήματα διεθνούς προστασίας,
- να μην επαναπροωθεί ανθρώπους σε χώρες όπου κινδυνεύουν,
- να εφαρμόζει νόμιμες διαδικασίες επιστροφής όσων δεν δικαιούνται προστασία.
Η πολιτογράφηση δεν σημαίνει «ανοικτά σύνορα». Είναι διοικητική διαδικασία απόκτησης ιθαγένειας, με συγκεκριμένες προϋποθέσεις νόμιμης διαμονής, γλωσσικής επάρκειας και ένταξης.
Μπορεί κάποιος να υποστηρίζει ταυτόχρονα:
- αποτελεσματική φύλαξη των συνόρων,
- αυστηρό έλεγχο της παράτυπης μετανάστευσης,
- προστασία των προσφύγων,
- νόμιμη πολιτογράφηση όσων πληρούν τις προϋποθέσεις.
Δεν υπάρχει αναγκαστικά αντίφαση μεταξύ αυτών των θέσεων.
Το οικονομικό κόστος της μόνιμης έντασης
Η αντιπαράθεση της ανάρτησης παρουσιάζει κάθε συμβιβασμό ως εθνική υποχώρηση και κάθε σκληρή δήλωση ως απόδειξη ισχυρής εξωτερικής πολιτικής.
Από οικονομική άποψη, όμως, η μόνιμη ένταση έχει σημαντικό κόστος:
- υψηλότερες αμυντικές δαπάνες,
- αυξημένο επενδυτικό κίνδυνο,
- αναβολή ενεργειακών επενδύσεων,
- αβεβαιότητα για τις θαλάσσιες έρευνες,
- δυσκολότερη περιφερειακή συνεργασία,
- πιθανές επιπτώσεις στον τουρισμό και στις μεταφορές.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η Ελλάδα πρέπει να παραιτείται από δικαιώματα για να μειώσει το κόστος.
Σημαίνει ότι η αποτελεσματική εξωτερική πολιτική πρέπει να συνδυάζει:
- αποτρεπτική ισχύ,
- προσήλωση στο διεθνές δίκαιο,
- ισχυρές συμμαχίες,
- οικονομική ανθεκτικότητα,
- αξιόπιστη διπλωματία,
- σαφή προσδιορισμό των πραγματικών κόκκινων γραμμών.
Η δυνατή ρητορική δεν αποτελεί υποκατάστατο στρατηγικής.
Το πρόβλημα της επιλεκτικής μνήμης
Οι ιστορικές προσωπικότητες συχνά μετατρέπονται μετά τον θάνατό τους σε σύμβολα μιας υποτιθέμενης απόλυτης συνέπειας.
Ο Ανδρέας Παπανδρέου ακολούθησε πράγματι έντονη εθνική και αντιπαραθετική ρητορική σε αρκετές περιόδους. Παράλληλα, όμως, ως πρωθυπουργός:
- συμμετείχε στους ευρωπαϊκούς θεσμούς,
- διαπραγματεύτηκε οικονομικούς συμβιβασμούς,
- διαχειρίστηκε κρίσεις χωρίς στρατιωτική κλιμάκωση,
- διατήρησε τη χώρα στο ΝΑΤΟ και στην Ευρωπαϊκή Κοινότητα,
- προσάρμοζε την πολιτική του στις εκάστοτε διεθνείς συνθήκες.
Η ιστορική πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη από το σχήμα:
«Ο Ανδρέας έλεγε όχι — οι επίγονοι λένε ναι σε όλα».
Οι πολιτικές αποφάσεις δεν κρίνονται μόνο από το ύφος των συνθημάτων, αλλά από:
- το διεθνές περιβάλλον,
- τον συσχετισμό ισχύος,
- τα διαθέσιμα μέσα,
- το περιεχόμενο των συμφωνιών,
- τις μακροχρόνιες συνέπειες.
Έλεγχος των βασικών ισχυρισμών
| Ισχυρισμός | Τι δείχνουν τα στοιχεία | Αξιολόγηση |
|---|---|---|
| Ο Ανδρέας Παπανδρέου ακολούθησε σκληρή γραμμή στο ονοματολογικό | Η κυβέρνησή του επέβαλε περιοριστικά μέτρα το 1994 και διαπραγματεύτηκε την Ενδιάμεση Συμφωνία | Τεκμηριωμένος |
| Η Συμφωνία των Πρεσπών «παρέδωσε» απλώς το όνομα | Καθιέρωσε το «Βόρεια Μακεδονία» erga omnes, αλλά διατήρησε τους όρους Macedonian για ιθαγένεια και γλώσσα | Πολιτική γενίκευση |
| Αναγνωρίστηκε ρητά «μακεδονικό έθνος» | Η συμφωνία ρυθμίζει την ιθαγένεια και όχι ρητά την εθνότητα | Ανακριβής |
| Η «μακεδονική γλώσσα» δημιουργήθηκε το 2018 | Ο όρος χρησιμοποιούνταν ήδη επί δεκαετίες διεθνώς | Ανακριβής |
| Τα νησιά έχουν θαλάσσια δικαιώματα | Το άρθρο 121 της UNCLOS προβλέπει αιγιαλίτιδα ζώνη, ΑΟΖ και υφαλοκρηπίδα, με εξαίρεση ορισμένους βράχους | Τεκμηριωμένος |
| Κάθε νησί έχει πάντοτε πλήρη επήρεια | Η επήρεια μπορεί να περιοριστεί κατά την οριοθέτηση | Υπεραπλούστευση |
| Η Ελλάδα έχει δικαίωμα επέκτασης στα 12 ναυτικά μίλια | Προβλέπεται από το άρθρο 3 της UNCLOS και τον ν. 2321/1995 | Τεκμηριωμένος |
| Η Ελλάδα έχει παραιτηθεί από τα 12 μίλια στο Αιγαίο | Δεν τα έχει ασκήσει, αλλά διατηρεί επισήμως το δικαίωμα | Ανακριβής |
| Η μη ανακήρυξη ΑΟΖ καταργεί τα ελληνικά δικαιώματα | Η υφαλοκρηπίδα υπάρχει αυτοδικαίως και οι επικαλύψεις απαιτούν οριοθέτηση | Ανακριβής |
| Ο διάλογος σημαίνει αυτομάτως συνεκμετάλλευση | Διάλογος, οριοθέτηση και κοινή εκμετάλλευση είναι διαφορετικές έννοιες | Ανακριβής γενίκευση |
| Το Σχέδιο Ανάν προέβλεπε απλώς δύο ανεξάρτητα κράτη | Προέβλεπε σύνθετη ομοσπονδιακή δομή και απορρίφθηκε στο δημοψήφισμα | Παραπλανητικός |
| Πολιτογράφηση σημαίνει ανοικτά σύνορα | Είναι νόμιμη διαδικασία απόκτησης ιθαγένειας και όχι πολιτική κατάργησης συνόρων | Ανακριβής |
Η Ετυμηγορία του Οικονομολόγου
Η ανάρτηση αξιοποιεί υπαρκτές ιστορικές διαφορές, αλλά δεν αποτελεί αξιόπιστη σύγκριση πολιτικών θέσεων. Είναι ένα πολιτικό κολάζ που παραθέτει συνθήματα χωρίς ακριβείς πηγές, ημερομηνίες και θεσμικό πλαίσιο.
Ο Ανδρέας Παπανδρέου ακολούθησε πράγματι πιο συγκρουσιακή ρητορική σε ορισμένα εθνικά ζητήματα. Αυτό δεν σημαίνει ότι οι πολιτικές του μπορούν να μεταφερθούν μηχανικά σε διαφορετικές δεκαετίες ή ότι κάθε μεταγενέστερος συμβιβασμός συνιστά εθνική προδοσία.
Η Συμφωνία των Πρεσπών ήταν πραγματικός και επώδυνος συμβιβασμός. Η Ελλάδα αποδέχθηκε τον όρο «Βόρεια Μακεδονία» και τη διατήρηση του όρου «Macedonian» στην ιθαγένεια και στη γλώσσα. Σε αντάλλαγμα, η γειτονική χώρα άλλαξε το συνταγματικό της όνομα, το Σύνταγμά της και δεσμεύτηκε κατά του αλυτρωτισμού και της οικειοποίησης της αρχαίας ελληνικής κληρονομιάς.
Στο Αιγαίο, τα ελληνικά νησιά διαθέτουν θαλάσσια δικαιώματα. Η Ελλάδα έχει δικαίωμα επέκτασης της αιγιαλίτιδας ζώνης έως τα 12 ναυτικά μίλια και δεν έχει παραιτηθεί από αυτό. Η πλήρης οριοθέτηση ΑΟΖ και υφαλοκρηπίδας με την Τουρκία, όμως, παραμένει άλυτη.
Στην Κύπρο, η διζωνική δικοινοτική ομοσπονδία δεν ταυτίζεται με δύο ανεξάρτητα κράτη. Στη μετανάστευση, η πολιτογράφηση νόμιμων κατοίκων δεν ισοδυναμεί με κατάργηση των συνόρων.
Η εξωτερική πολιτική δεν μπορεί να αξιολογείται με κριτήριο ποιος εκφώνησε το ισχυρότερο σύνθημα. Αξιολογείται από το εάν προστατεύει κυριαρχία και κυριαρχικά δικαιώματα, μειώνει τους κινδύνους, ενισχύει τη διεθνή θέση της χώρας και δημιουργεί μακροχρόνια ασφάλεια και ευημερία.
Ο πατριωτισμός χωρίς ακρίβεια μετατρέπεται εύκολα σε πολιτική μυθολογία. Και η πολιτική μυθολογία, όσο συγκινητική και αν είναι, δεν αποτελεί αξιόπιστο οδηγό ούτε για τη διπλωματία ούτε για την οικονομία.
Βιβλιογραφία και συμβολή των πηγών
- Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών — Συμφωνία των Πρεσπών
https://treaties.un.org/Pages/showDetails.aspx?objid=0800000280544ac1
Πρωτογενής διεθνής πηγή για την επίσημη ονομασία, την ιθαγένεια, τη γλώσσα, τις συνταγματικές μεταβολές και τις δεσμεύσεις των δύο κρατών. - Υπουργείο Εξωτερικών — Απαντήσεις σε συχνά ερωτήματα για τη Συμφωνία των Πρεσπών
https://www.mfa.gr/sumphonia-ton-prespon-apanteseis-se-sukhnes-erotemata-politon/
Παρουσιάζει την επίσημη ελληνική ερμηνεία για την ονομασία, την ιθαγένεια, τη γλώσσα, τον αλυτρωτισμό και τις προηγούμενες ελληνικές διαπραγματευτικές θέσεις. - Υπουργείο Εξωτερικών — Ομιλία για τις νομικές πτυχές της Συμφωνίας των Πρεσπών
https://www.mfa.gr/en/speech-of-the-minister-of-foreign-affairs-nikos-kotzias-at-the-scientific-conference-on-the-legal-aspects-of-the-prespa-agreement-ministry-of-foreign-affairs-19-july-2018/
Εξηγεί τη διάκριση ανάμεσα στην ιθαγένεια και την εθνότητα, καθώς και το ιστορικό της ονομασίας της γλώσσας. - Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών — Σύμβαση για το Δίκαιο της Θάλασσας
https://www.un.org/depts/los/convention_agreements/texts/unclos/unclos_e.pdf
Πρωτογενής νομική πηγή για την αιγιαλίτιδα ζώνη, την ΑΟΖ, την υφαλοκρηπίδα και τα δικαιώματα των νησιών. - Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών — Άρθρα για την αιγιαλίτιδα ζώνη
https://www.un.org/depts/los/convention_agreements/texts/unclos/part2.htm
Περιλαμβάνει το άρθρο 3, σύμφωνα με το οποίο κάθε κράτος μπορεί να καθορίσει αιγιαλίτιδα ζώνη έως 12 ναυτικά μίλια. - Υπουργείο Εξωτερικών — Ζητήματα ελληνοτουρκικών σχέσεων
https://www.mfa.gr/exoteriki-politiki/eidika-themata-exoterikis-politikis/zitimata-ellinotourkikon-scheseon/
Παρουσιάζει την επίσημη ελληνική θέση για την υφαλοκρηπίδα, την ΑΟΖ, τα 12 ναυτικά μίλια, το casus belli και τις τουρκικές διεκδικήσεις. - Βουλή των Ελλήνων — Επέκταση της αιγιαλίτιδας ζώνης στο Ιόνιο
https://www.hellenicparliament.gr/UserFiles/2f026f42-950c-4efc-b950-340c4fb76a24/11594526.pdf
Τεκμηριώνει την επέκταση στα 12 ναυτικά μίλια στο Ιόνιο και τη ρητή επιφύλαξη της Ελλάδας να ασκήσει τα ίδια δικαιώματα και στις υπόλοιπες θαλάσσιες περιοχές.
