«Γαλάζια Πατρίδα» και 12 ναυτικά μίλια: Κυριαρχικό δικαίωμα ή επικίνδυνος αυτοματισμός;

Η εξαγγελία της Τουρκίας για τη δημιουργία θαλάσσιων πάρκων σε περιοχές του Αιγαίου και της Ανατολικής Μεσογείου προκάλεσε νέα πολιτική αντιπαράθεση στην Ελλάδα. Το κίνημα «Ελπίδα για τη Δημοκρατία» της Μαρίας Καρυστιανού χαρακτηρίζει την τουρκική πρωτοβουλία μέρος της στρατηγικής της «Γαλάζιας Πατρίδας» και ζητά την άμεση επέκταση των ελληνικών χωρικών υδάτων στα 12 ναυτικά μίλια.

Η ανακοίνωση θέτει ένα πραγματικό και εξαιρετικά σοβαρό ζήτημα: η Τουρκία χρησιμοποιεί χάρτες, περιβαλλοντικές πρωτοβουλίες, έρευνες και διοικητικές πράξεις για να προβάλλει τις δικές της αντιλήψεις σχετικά με τις θαλάσσιες ζώνες.

Ωστόσο, η προτροπή «να επεκτείνουμε άμεσα τα χωρικά ύδατα στα 12 μίλια» δεν αποτελεί απλή νομική διακήρυξη. Είναι στρατηγική επιλογή με μεγάλες διπλωματικές, στρατιωτικές, ναυτιλιακές και οικονομικές συνέπειες. Χρειάζεται, επομένως, να διαχωρίσουμε το αναμφισβήτητο δικαίωμα της Ελλάδας από τον τρόπο, τον χρόνο και την προετοιμασία που απαιτεί η άσκησή του.

Τι είναι η «Γαλάζια Πατρίδα»

Η «Γαλάζια Πατρίδα» — Mavi Vatan στα τουρκικά — είναι ένα ευρύτερο γεωπολιτικό δόγμα που αντιμετωπίζει τις θαλάσσιες περιοχές γύρω από την Τουρκία ως ζωτικό χώρο άσκησης επιρροής και προστασίας εθνικών συμφερόντων.

Δεν είναι απλώς ένας χάρτης. Περιλαμβάνει:

• διεκδικήσεις για θαλάσσιες ζώνες,
• περιορισμένη επήρεια ελληνικών νησιών,
• έρευνες και γεωτρήσεις,
• στρατιωτική και ναυτική παρουσία,
• αμφισβήτηση ελληνικών αρμοδιοτήτων,
• συμφωνίες όπως το τουρκολιβυκό μνημόνιο,
• διοικητικές και περιβαλλοντικές πρωτοβουλίες με γεωπολιτική διάσταση.

Η δημιουργία τουρκικών θαλάσσιων πάρκων κοντά σε Λήμνο, Σαμοθράκη και Καστελλόριζο δεν μεταβάλλει από μόνη της τη νομική κυριαρχία. Ένα κράτος δεν αποκτά θαλάσσια δικαιώματα απλώς επειδή σχεδιάζει μια περιοχή σε έναν εθνικό χάρτη.

Μπορεί, όμως, να επιχειρεί να δημιουργήσει διοικητικό και πολιτικό προηγούμενο, να εμπεδώσει διεθνώς τη δική του χαρτογραφική αντίληψη ή να απαντήσει σε αντίστοιχες ελληνικές πρωτοβουλίες. Γι’ αυτό η ενέργεια δεν πρέπει να υποτιμηθεί ως μια ουδέτερη περιβαλλοντική εξαγγελία.

Τι προβλέπει το Δίκαιο της Θάλασσας

Το άρθρο 3 της Σύμβασης των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας προβλέπει ότι κάθε κράτος έχει δικαίωμα να καθορίζει το εύρος της αιγιαλίτιδας ζώνης του έως τα 12 ναυτικά μίλια από τις νόμιμες γραμμές βάσης.

Στην αιγιαλίτιδα ζώνη το παράκτιο κράτος ασκεί κυριαρχία:

• στη θάλασσα,
• στον βυθό και το υπέδαφος,
• στον υπερκείμενο εναέριο χώρο.

Η Ελλάδα έχει κυρώσει τη Σύμβαση και υποστηρίζει ότι το δικαίωμα επέκτασης είναι μονομερές και δεν αποτελεί αντικείμενο διαπραγμάτευσης με την Τουρκία.

Η Τουρκία δεν έχει προσχωρήσει στη Σύμβαση. Ωστόσο, το όριο έως τα 12 ναυτικά μίλια εφαρμόζεται από τη συντριπτική πλειονότητα των κρατών και θεωρείται ευρέως κανόνας του εθιμικού διεθνούς δικαίου. Η ίδια η Τουρκία εφαρμόζει χωρικά ύδατα 12 μιλίων στη Μαύρη Θάλασσα και σε τμήματα της Μεσογείου, διατηρώντας τα έξι μίλια στο Αιγαίο.

Επομένως, η βασική θέση ότι η Ελλάδα έχει δικαίωμα επέκτασης έως τα 12 μίλια διαθέτει ισχυρό νομικό θεμέλιο.

Η Ελλάδα έχει ήδη ασκήσει το δικαίωμά της στο Ιόνιο

Το 2021 η Ελλάδα επέκτεινε την αιγιαλίτιδα ζώνη της από τα έξι στα 12 ναυτικά μίλια στο Ιόνιο Πέλαγος, μέχρι το ακρωτήριο Ταίναρο.

Η κίνηση αυτή απέδειξε δύο πράγματα:

1. Η επέκταση δεν αποτελεί απλώς μια θεωρητική δυνατότητα.
2. Μπορεί να εφαρμοστεί γεωγραφικά και όχι υποχρεωτικά ταυτόχρονα σε όλες τις ελληνικές θάλασσες.

Η τότε ελληνική κυβέρνηση δήλωσε ρητά ότι η χώρα διατηρεί το δικαίωμα να επεκτείνει τα χωρικά της ύδατα και σε άλλες περιοχές, συμπεριλαμβανομένου του Αιγαίου.

Η επιλεκτική εφαρμογή δεν σημαίνει παραίτηση από το δικαίωμα στο υπόλοιπο θαλάσσιο μέτωπο. Αποτελεί επιλογή σταδιακής άσκησης, ανάλογα με τις γεωγραφικές, νομικές και γεωπολιτικές συνθήκες.

Γιατί το Αιγαίο είναι διαφορετικό

Το Αιγαίο είναι μια ιδιαίτερα σύνθετη και πυκνή γεωγραφική περιοχή. Υπάρχουν εκατοντάδες ελληνικά νησιά κοντά στις τουρκικές ακτές, πολλές περιοχές στις οποίες οι αποστάσεις είναι μικρότερες από 24 ναυτικά μίλια και διεθνείς θαλάσσιες διαδρομές μεγάλης σημασίας.

Όταν οι ακτές δύο κρατών βρίσκονται σε απόσταση μικρότερη από 24 μίλια, τα 12 μίλια δεν μπορούν να εφαρμοστούν ανεξέλεγκτα και από τις δύο πλευρές χωρίς οριοθέτηση. Σε αυτές τις περιπτώσεις χρειάζεται να καθοριστεί θαλάσσιο σύνορο, συνήθως με συμφωνία ή βάσει της μέσης γραμμής, εκτός εάν ειδικές περιστάσεις δικαιολογούν διαφορετική λύση.

Η γενική επέκταση των ελληνικών χωρικών υδάτων θα αύξανε σημαντικά το ποσοστό του Αιγαίου που βρίσκεται υπό ελληνική κυριαρχία και θα περιόριζε τις περιοχές ανοικτής θάλασσας.

Η Τουρκία υποστηρίζει ότι σήμερα τα ελληνικά χωρικά ύδατα καλύπτουν περίπου το 40%–43% του Αιγαίου και ότι μια πλήρης επέκταση θα μπορούσε να ανεβάσει το ποσοστό πάνω από το 70%, περιορίζοντας την ανοικτή θάλασσα περίπου στο 19%.

Οι υπολογισμοί αυτοί αποτελούν μέρος της τουρκικής επιχειρηματολογίας και εξαρτώνται από τις γραμμές βάσης και τις μεθόδους χαρτογράφησης. Αναδεικνύουν, ωστόσο, γιατί η Άγκυρα θεωρεί την επέκταση ζήτημα ζωτικού στρατηγικού ενδιαφέροντος.

Τα 12 μίλια δεν «κλείνουν» αυτομάτως το Αιγαίο

Η αιγιαλίτιδα ζώνη αποτελεί περιοχή κυριαρχίας, αλλά δεν καταργεί κάθε δικαίωμα διέλευσης ξένων πλοίων.

Η Σύμβαση του ΟΗΕ κατοχυρώνει το δικαίωμα της αβλαβούς διέλευσης από τα χωρικά ύδατα. Τα ξένα πλοία μπορούν να διέρχονται συνεχώς και γρήγορα, εφόσον η διέλευση δεν απειλεί την ειρήνη, την ασφάλεια και την τάξη του παράκτιου κράτους.

Για στενά που χρησιμοποιούνται στη διεθνή ναυσιπλοΐα μπορεί να εφαρμόζεται ακόμη ισχυρότερο καθεστώς διέλευσης.

Άρα ο ισχυρισμός ότι, με τα 12 μίλια, η Ελλάδα θα μπορούσε απλώς να απαγορεύσει κάθε τουρκική ή διεθνή ναυσιπλοΐα δεν είναι ακριβής. Η Ελλάδα θα αποκτούσε διευρυμένη κυριαρχία, αλλά θα εξακολουθούσε να έχει υποχρεώσεις απέναντι στη διεθνή ναυσιπλοΐα.

Το τουρκικό casus belli

Το 1995, μετά την κύρωση της Σύμβασης του ΟΗΕ από την Ελλάδα, η Τουρκική Εθνοσυνέλευση εξουσιοδότησε την τουρκική κυβέρνηση να λάβει όλα τα απαραίτητα μέτρα, ακόμη και στρατιωτικά, εάν η Ελλάδα επεκτείνει τα χωρικά της ύδατα στο Αιγαίο πέρα από τα έξι μίλια.

Η ελληνική πλευρά χαρακτηρίζει αυτή την απόφαση απειλή πολέμου — casus belli — και τονίζει ότι αντιβαίνει στη θεμελιώδη απαγόρευση της απειλής ή χρήσης βίας του Καταστατικού Χάρτη του ΟΗΕ.

Η Τουρκία ισχυρίζεται ότι δεν πρόκειται για κήρυξη πολέμου, αλλά για πολιτική προειδοποίηση απέναντι σε μια ενέργεια που θεωρεί ότι θα ανέτρεπε τη γεωγραφική ισορροπία του Αιγαίου.

Όποια διατύπωση και αν χρησιμοποιεί η Άγκυρα, η αναφορά σε «όλα τα μέτρα, συμπεριλαμβανομένων των στρατιωτικών» συνιστά αντικειμενικά σοβαρή απειλή. Η διατήρησή της είναι ασύμβατη με τις σχέσεις καλής γειτονίας και ιδιαίτερα προβληματική μεταξύ δύο κρατών-μελών του ΝΑΤΟ.

Είναι σωστό το αίτημα για «άμεση επέκταση»;

Νομικά, το αίτημα στηρίζεται σε υπαρκτό ελληνικό δικαίωμα. Πολιτικά, όμως, η λέξη «άμεσα» απαιτεί συγκεκριμένο επιχειρησιακό περιεχόμενο.

Πριν από μια τέτοια απόφαση πρέπει να έχουν εξεταστεί:

• οι ακριβείς γραμμές βάσης,
• η χαρτογράφηση των νέων ορίων,
• οι περιοχές αλληλοεπικάλυψης,
• τα καθεστώτα αβλαβούς και διεθνούς διέλευσης,
• η αντίδραση συμμάχων και διεθνών ναυτιλιακών δυνάμεων,
• η στρατιωτική αποτροπή,
• η προστασία εμπορικών και ενεργειακών διαδρομών,
• η δυνατότητα διαχείρισης παρατεταμένης κρίσης,
• η διπλωματική προετοιμασία σε ΕΕ, ΝΑΤΟ και ΟΗΕ.

Η άσκηση ενός δικαιώματος υπό την πίεση μιας δημόσιας αντιπαράθεσης μπορεί να οδηγήσει σε κλιμάκωση χωρίς επαρκή προετοιμασία. Από την άλλη, η μόνιμη αναβολή επειδή ένα άλλο κράτος απειλεί με στρατιωτική αντίδραση κινδυνεύει να μετατρέψει την απειλή σε αποτελεσματικό βέτο.

Αυτό είναι το πραγματικό ελληνικό δίλημμα.

Η οικονομική διάσταση

Η επέκταση των χωρικών υδάτων δεν είναι αποκλειστικά εθνικό ή στρατιωτικό ζήτημα. Επηρεάζει:

• την αλιεία,
• τη ναυτιλία,
• τον θαλάσσιο τουρισμό,
• την περιβαλλοντική προστασία,
• τους ενεργειακούς σχεδιασμούς,
• τα υποθαλάσσια καλώδια και δίκτυα,
• την επιτήρηση και τη φύλαξη των θαλάσσιων συνόρων.

Μεγαλύτερη αιγιαλίτιδα ζώνη σημαίνει διευρυμένο χώρο άσκησης κυριαρχίας, αλλά και μεγαλύτερες υποχρεώσεις ελέγχου, έρευνας και διάσωσης, περιβαλλοντικής προστασίας και αστυνόμευσης.

Επίσης, μια σοβαρή ελληνοτουρκική κρίση θα αύξανε το ασφάλιστρο κινδύνου της χώρας, θα επηρέαζε τις αγορές, τον τουρισμό, τις επενδύσεις και το κόστος της αμυντικής ετοιμότητας. Αυτές οι συνέπειες δεν ακυρώνουν το κυριαρχικό δικαίωμα. Επιβάλλουν, όμως, να ασκείται μέσα σε ολοκληρωμένη εθνική στρατηγική.

Τι θα αποτελούσε υπεύθυνη στρατηγική

Η Ελλάδα δεν χρειάζεται ούτε αδράνεια ούτε κινήσεις εντυπωσιασμού. Χρειάζεται ένα πολυετές και δημόσια κατανοητό σχέδιο που να περιλαμβάνει:

1. Σαφή καταγραφή όλων των ελληνικών θαλάσσιων δικαιωμάτων.
2. Ολοκλήρωση των νόμιμων γραμμών βάσης όπου απαιτείται.
3. Σταδιακή άσκηση δικαιωμάτων με προσεκτικά επιλεγμένη γεωγραφική σειρά.
4. Διπλωματική καμπάνια για την άρση του τουρκικού casus belli.
5. Οριοθέτηση ΑΟΖ και υφαλοκρηπίδας με τις γειτονικές χώρες όπου είναι εφικτό.
6. Προσφυγή στη διεθνή δικαιοσύνη για την οριοθέτηση της υφαλοκρηπίδας και της ΑΟΖ, εφόσον συμφωνηθεί συγκεκριμένο συνυποσχετικό.
7. Αξιόπιστη αμυντική αποτροπή χωρίς πολεμική ρητορική.
8. Συντονισμό περιβαλλοντικής πολιτικής, θαλάσσιων πάρκων και εξωτερικής πολιτικής.

Η προστασία των δικαιωμάτων δεν επιτυγχάνεται μόνο με διακηρύξεις. Απαιτεί θεσμική συνέχεια, τεχνική προετοιμασία και εθνική συναίνεση που να υπερβαίνει τον εκλογικό κύκλο.

Πηγές

• ΟΗΕ – Σύμβαση για το Δίκαιο της Θάλασσας, Μέρος ΙΙ και άρθρο 3
• ΟΗΕ – Επισκόπηση της Σύμβασης για το Δίκαιο της Θάλασσας
• Υπουργείο Εξωτερικών της Ελλάδας – Το δικαίωμα επέκτασης της αιγιαλίτιδας ζώνης
• Υπουργείο Εξωτερικών της Τουρκίας – Η επίσημη τουρκική θέση για τα ζητήματα του Αιγαίου
• ΣΚΑΪ – Η ανακοίνωση της «Ελπίδας για τη Δημοκρατία» για τα τουρκικά θαλάσσια πάρκα
• Φωνή της Ροδόπης – Η πρόταση για επέκταση στα 12 ναυτικά μίλια

Η Ετυμηγορία του Οικονομολόγου

Η Μαρία Καρυστιανού και η «Ελπίδα για τη Δημοκρατία» έχουν δίκιο σε δύο βασικά σημεία: η επέκταση της ελληνικής αιγιαλίτιδας ζώνης έως τα 12 ναυτικά μίλια αποτελεί νόμιμο κυριαρχικό δικαίωμα και οι τουρκικές πρωτοβουλίες δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται ως ασύνδετα ή αμιγώς περιβαλλοντικά γεγονότα.

Το αίτημα, όμως, για «άμεση» και γενικευμένη επέκταση παραμένει ελλιπές χωρίς γεωγραφικό σχέδιο, νομική χαρτογράφηση, διπλωματική προετοιμασία, στρατιωτική αποτροπή και πρόβλεψη για τη διεθνή ναυσιπλοΐα. Ένα δικαίωμα δεν χάνει την ισχύ του επειδή η άσκησή του είναι δύσκολη. Ούτε όμως ασκείται υπεύθυνα μόνο και μόνο επειδή μπορεί να διατυπωθεί σε ένα πολιτικό σύνθημα.

Η κυβερνητική διατήρηση της ηρεμίας μπορεί να είναι χρήσιμη όταν εξυπηρετεί συγκεκριμένη στρατηγική. Αν όμως εξελιχθεί σε μόνιμη αποφυγή κάθε κόστους, επιτρέπει στην τουρκική απειλή να λειτουργεί ως άτυπο βέτο πάνω σε ελληνικό δικαίωμα.

Η ορθολογική θέση βρίσκεται ανάμεσα στην ακινησία και στον βιαστικό μαξιμαλισμό: ενεργή, σταδιακή και καλά προετοιμασμένη άσκηση των ελληνικών δικαιωμάτων, με σαφές χρονοδιάγραμμα, διεθνείς συμμαχίες και αξιόπιστη αποτροπή. Η εξωτερική πολιτική κρίνεται από το αποτέλεσμα και όχι από την ένταση των λέξεων.