Ανάπτυξη με κοινωνική συνοχή: Μπορεί η Ελλάδα να πετύχει και τα δύο;
Η αύξηση του ΑΕΠ είναι απαραίτητη, αλλά δεν αρκεί όταν περισσότεροι από ένας στους τέσσερις πολίτες κινδυνεύουν από φτώχεια ή κοινωνικό αποκλεισμό
Η οικονομική ανάπτυξη παρουσιάζεται συχνά ως η βασική απάντηση στα κοινωνικά προβλήματα. Όταν αυξάνεται το Ακαθάριστο Εγχώριο Προϊόν, δημιουργούνται θέσεις εργασίας, ενισχύονται τα δημόσια έσοδα και διευρύνονται οι δυνατότητες χρηματοδότησης κοινωνικών πολιτικών.
Η ανάπτυξη, όμως, δεν βελτιώνει αυτομάτως τη ζωή όλων των πολιτών. Το αποτέλεσμα εξαρτάται από το είδος των επενδύσεων, την ποιότητα της εργασίας, την κατανομή του εισοδήματος, τη λειτουργία του φορολογικού συστήματος και την πρόσβαση σε υγεία, παιδεία, στέγαση και κοινωνική προστασία.
Η Ελλάδα εμφανίζει θετικούς ρυθμούς ανάπτυξης και σημαντική μείωση της ανεργίας. Παρ’ όλα αυτά, η φτώχεια, η υλική στέρηση και οι ανισότητες παραμένουν σε υψηλά επίπεδα.
Μπορεί, λοιπόν, η χώρα να συνδυάσει την οικονομική αποτελεσματικότητα με την κοινωνική συνοχή;
Τι δείχνουν τα στοιχεία
Σύμφωνα με την ΕΛΣΤΑΤ, το 27,5% του πληθυσμού βρισκόταν σε κίνδυνο φτώχειας ή κοινωνικού αποκλεισμού το 2025. Το αντίστοιχο ποσοστό στην Ευρωπαϊκή Ένωση ήταν 20,9%.
Η Ελλάδα κατέγραψε το δεύτερο υψηλότερο ποσοστό μεταξύ των χωρών της ΕΕ, μετά τη Βουλγαρία.
Ειδικότερα:
- το 19,6% του πληθυσμού βρισκόταν σε κίνδυνο φτώχειας μετά τις κοινωνικές μεταβιβάσεις,
- το 14,9% αντιμετώπιζε υλική και κοινωνική στέρηση,
- και το 6,5% των ατόμων ηλικίας έως 64 ετών ζούσε σε νοικοκυριά με χαμηλή ένταση εργασίας.
Η παιδική φτώχεια παραμένει ιδιαίτερα ανησυχητική. Το 29,6% των παιδιών ηλικίας έως 17 ετών κινδύνευε από φτώχεια ή κοινωνικό αποκλεισμό.
Οι μονογονεϊκές οικογένειες και οι οικογένειες με τρία ή περισσότερα εξαρτώμενα παιδιά αντιμετωπίζουν επίσης αυξημένο κίνδυνο. Το αντίστοιχο ποσοστό έφτανε στο 36,1% για τις μονογονεϊκές οικογένειες και στο 40,4% για τα νοικοκυριά με δύο ενήλικες και τουλάχιστον τρία παιδιά.
Τα στοιχεία δείχνουν ότι η οικονομική μεγέθυνση δεν έχει ακόμη μετατραπεί σε ανάλογη κοινωνική σύγκλιση.
Γιατί η ανάπτυξη δεν φτάνει σε όλους
Η ανάπτυξη μπορεί να είναι άνισα κατανεμημένη για πολλούς λόγους.
Εάν συγκεντρώνεται σε περιορισμένους κλάδους, συγκεκριμένες επιχειρήσεις ή γεωγραφικές περιοχές, τα οφέλη δεν διαχέονται σε όλη την κοινωνία. Εάν δημιουργεί κυρίως εποχικές και χαμηλά αμειβόμενες θέσεις εργασίας, αυξάνει την απασχόληση χωρίς να εξαλείφει τη φτώχεια των εργαζομένων.
Η ανάπτυξη μπορεί επίσης να αυξάνει την αξία των περιουσιακών στοιχείων, όπως τα ακίνητα, περισσότερο από τους μισθούς. Σε αυτή την περίπτωση, ωφελούνται κυρίως όσοι διαθέτουν ήδη περιουσία, ενώ οι ενοικιαστές αντιμετωπίζουν υψηλότερο στεγαστικό κόστος.
Το ΑΕΠ μετρά την αξία της συνολικής παραγωγής. Δεν δείχνει ποιος αποκτά το εισόδημα ούτε εάν ένας πολίτης έχει πρόσβαση σε ποιοτικές δημόσιες υπηρεσίες.
Εργασία που προστατεύει από τη φτώχεια
Η δημιουργία θέσεων εργασίας αποτελεί την αποτελεσματικότερη μακροχρόνια βάση κοινωνικής ένταξης. Δεν αρκεί, όμως, οποιαδήποτε θέση εργασίας.
Μια θέση που είναι περιστασιακή, μερικής απασχόλησης χωρίς επιλογή ή ανεπαρκώς αμειβόμενη μπορεί να μη διασφαλίζει αξιοπρεπές επίπεδο ζωής.
Η κοινωνικά βιώσιμη ανάπτυξη χρειάζεται:
- σταθερή απασχόληση,
- αμοιβές που ακολουθούν την παραγωγικότητα,
- προστασία των εργασιακών δικαιωμάτων,
- πληρωμή των πραγματικών υπερωριών,
- συνεχή κατάρτιση,
- και δυνατότητες επαγγελματικής εξέλιξης.
Ο κατώτατος μισθός αποτελεί σημαντικό εργαλείο προστασίας. Οι αυξήσεις του πρέπει να εξετάζουν το κόστος ζωής, την παραγωγικότητα και τις αντοχές των μικρών επιχειρήσεων.
Η μισθολογική πολιτική δεν μπορεί να στηρίζεται αποκλειστικά σε διοικητικές αποφάσεις. Χρειάζεται παραγωγικός μετασχηματισμός που επιτρέπει στις επιχειρήσεις να πληρώνουν υψηλότερους μισθούς χωρίς να χάνουν την ανταγωνιστικότητά τους.
Η σημασία των δεξιοτήτων
Η εκπαίδευση και η επαγγελματική κατάρτιση συνδέουν την ανάπτυξη με την κοινωνική κινητικότητα. Οι πολίτες που δεν διαθέτουν σύγχρονες ψηφιακές, τεχνικές και επαγγελματικές δεξιότητες κινδυνεύουν να αποκλειστούν από τις καλύτερες θέσεις εργασίας.
Τα προγράμματα κατάρτισης πρέπει να ανταποκρίνονται σε πραγματικές ανάγκες της αγοράς. Δεν πρέπει να λειτουργούν μόνο ως μηχανισμοί απορρόφησης κονδυλίων ή προσωρινής επιδότησης.
Η αποτελεσματικότητά τους πρέπει να αξιολογείται με βάση:
- πόσοι συμμετέχοντες βρήκαν εργασία,
- πόσο βελτιώθηκαν οι αποδοχές τους,
- εάν οι νέες δεξιότητες χρησιμοποιήθηκαν στην πράξη,
- και εάν η απασχόληση διατηρήθηκε μετά την ολοκλήρωση του προγράμματος.
Η καλύτερη κοινωνική πολιτική δεν είναι μόνο η επιδότηση του εισοδήματος. Είναι και η δημιουργία πραγματικών δυνατοτήτων οικονομικής ανεξαρτησίας.
Παιδική φτώχεια και δημογραφικό
Η υψηλή παιδική φτώχεια δεν είναι μόνο κοινωνικό πρόβλημα. Είναι και μακροχρόνιο οικονομικό πρόβλημα.
Ένα παιδί που μεγαλώνει χωρίς επαρκή διατροφή, κατάλληλη κατοικία, πρόσβαση σε προσχολική εκπαίδευση και εκπαιδευτική υποστήριξη έχει λιγότερες πιθανότητες να αναπτύξει πλήρως τις δυνατότητές του.
Η Ελλάδα αντιμετωπίζει ταυτόχρονα σοβαρή δημογραφική συρρίκνωση. Δεν είναι συνεπές να ζητείται από τις οικογένειες να αποκτήσουν περισσότερα παιδιά χωρίς να διασφαλίζονται:
- προσιτή κατοικία,
- επαρκείς βρεφονηπιακοί σταθμοί,
- σταθερή απασχόληση,
- αξιόπιστες άδειες γονέων,
- ολοήμερα σχολεία,
- και ουσιαστική οικονομική στήριξη.
Ο ΟΟΣΑ εκτιμά ότι μια καλύτερα στοχευμένη μεταρρύθμιση των οικογενειακών επιδομάτων θα μπορούσε να μειώσει τόσο τη συνολική όσο και την παιδική φτώχεια. Το ζήτημα δεν είναι μόνο το ύψος των δαπανών, αλλά ο σχεδιασμός και η στόχευσή τους.
Στέγαση και κοινωνική συνοχή
Το κόστος στέγασης αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους παράγοντες οικονομικής πίεσης. Ένα νοικοκυριό μπορεί να βρίσκεται πάνω από το επίσημο όριο φτώχειας και παρ’ όλα αυτά να δυσκολεύεται να καλύψει τις ανάγκες του, επειδή μεγάλο μέρος του εισοδήματός του κατευθύνεται στο ενοίκιο ή στο στεγαστικό δάνειο.
Η στεγαστική πολιτική χρειάζεται να συνδυάζει:
- κοινωνική και προσιτή κατοικία,
- αξιοποίηση κενών ακινήτων,
- κίνητρα για μακροχρόνιες μισθώσεις,
- σταθερό πλαίσιο για τη βραχυχρόνια μίσθωση,
- προστασία των ευάλωτων νοικοκυριών,
- και αύξηση της προσφοράς κατοικιών.
Τα επιδόματα στέγασης είναι απαραίτητα για όσους βρίσκονται σε άμεση ανάγκη. Χωρίς αύξηση της προσφοράς, όμως, υπάρχει κίνδυνος ένα μέρος των επιδοτήσεων να απορροφηθεί από την άνοδο των ενοικίων.
Δημόσια υγεία και παιδεία ως πραγματικό εισόδημα
Η κοινωνική συνοχή δεν εξαρτάται μόνο από το χρηματικό εισόδημα. Εξαρτάται και από τις υπηρεσίες που παρέχει το κράτος.
Όταν ένας πολίτης έχει πρόσβαση σε ποιοτική δημόσια υγεία και παιδεία, το πραγματικό επίπεδο διαβίωσής του είναι υψηλότερο. Όταν αναγκάζεται να πληρώνει ιδιωτικά για βασικές υπηρεσίες, το διαθέσιμο εισόδημά του μειώνεται.
Η βελτίωση των δημόσιων υπηρεσιών λειτουργεί ως έμμεση αλλά ουσιαστική ενίσχυση του εισοδήματος. Είναι ιδιαίτερα σημαντική για τα χαμηλά και μεσαία στρώματα, τα οποία δεν διαθέτουν τις ίδιες δυνατότητες ιδιωτικής κάλυψης.
Οι κοινωνικές δαπάνες, επομένως, δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται μόνο ως κόστος. Όταν σχεδιάζονται σωστά, αποτελούν επένδυση στο ανθρώπινο κεφάλαιο και στην παραγωγικότητα της οικονομίας.
Δίκαιο φορολογικό σύστημα
Η κοινωνική συνοχή απαιτεί ένα φορολογικό σύστημα που να χρηματοδοτεί επαρκώς τις δημόσιες υπηρεσίες χωρίς να αποθαρρύνει την εργασία, την επιχειρηματικότητα και τις επενδύσεις.
Η διεύρυνση της φορολογικής βάσης και η αντιμετώπιση της φοροδιαφυγής μπορούν να επιτρέψουν χαμηλότερους συντελεστές για τους συνεπείς φορολογουμένους.
Ένα δίκαιο σύστημα πρέπει:
- να κατανέμει τα βάρη ανάλογα με τη φοροδοτική ικανότητα,
- να περιορίζει τις αδικαιολόγητες εξαιρέσεις,
- να προστατεύει τα χαμηλά εισοδήματα,
- να μην τιμωρεί την παραγωγική εργασία,
- και να χρησιμοποιεί τα έσοδα με διαφάνεια.
Η κοινωνική πολιτική χάνει τη νομιμοποίησή της όταν χρηματοδοτείται σχεδόν αποκλειστικά από τους μισθωτούς και τις επιχειρήσεις που δεν μπορούν να αποκρύψουν το εισόδημά τους.
Στοχευμένα ή καθολικά μέτρα;
Η κοινωνική πολιτική αντιμετωπίζει συχνά ένα δύσκολο δίλημμα. Τα στοχευμένα επιδόματα κατευθύνουν περισσότερους πόρους στους πλέον ευάλωτους, αλλά μπορεί να δημιουργούν πολύπλοκες διαδικασίες και να αφήνουν εκτός ανθρώπους που βρίσκονται λίγο πάνω από τα εισοδηματικά όρια.
Οι καθολικές υπηρεσίες, όπως η δημόσια υγεία και η παιδεία, προστατεύουν όλους τους πολίτες και ενισχύουν την κοινωνική εμπιστοσύνη. Είναι, όμως, ακριβότερες και χρειάζονται αποτελεσματική διοίκηση.
Η καλύτερη προσέγγιση είναι ο συνδυασμός:
- καθολικής πρόσβασης σε βασικές ποιοτικές υπηρεσίες,
- και στοχευμένης εισοδηματικής στήριξης για όσους αντιμετωπίζουν μεγαλύτερο κίνδυνο.
Τα επιδόματα πρέπει να λειτουργούν ως δίχτυ προστασίας και όχι ως μόνιμο υποκατάστατο αξιοπρεπών μισθών και αποτελεσματικών δημόσιων υπηρεσιών.
Περιφερειακή και κοινωνική συνοχή
Οι κοινωνικές ανισότητες συνδέονται στενά με τις γεωγραφικές. Οι κάτοικοι απομακρυσμένων, αγροτικών και νησιωτικών περιοχών αντιμετωπίζουν συχνά περιορισμένη πρόσβαση σε εργασία, υγεία, εκπαίδευση και δημόσιες συγκοινωνίες.
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει επισημάνει τις σημαντικές περιφερειακές διαφορές στα επίπεδα φτώχειας και στέρησης στην Ελλάδα.
Η κοινωνική πολιτική πρέπει, επομένως, να διαθέτει και εδαφική διάσταση. Το ίδιο επίδομα δεν έχει την ίδια πραγματική αξία σε μια περιοχή με χαμηλό κόστος στέγασης και σε έναν τουριστικό προορισμό με εξαιρετικά υψηλά ενοίκια.
Πώς πρέπει να μετράμε την πρόοδο
Η αξιολόγηση της οικονομικής πολιτικής δεν πρέπει να περιορίζεται στον ρυθμό ανάπτυξης.
Χρειάζεται ένα ευρύτερο σύνολο δεικτών:
- πραγματικοί μισθοί,
- διαθέσιμο εισόδημα των νοικοκυριών,
- κίνδυνος φτώχειας,
- υλική και κοινωνική στέρηση,
- παιδική φτώχεια,
- κόστος στέγασης,
- ποιότητα και σταθερότητα της απασχόλησης,
- πρόσβαση σε υγεία και παιδεία,
- και περιφερειακές ανισότητες.
Η ανάπτυξη πρέπει να αξιολογείται από το εάν αυξάνει τις πραγματικές δυνατότητες των πολιτών και όχι μόνο τη συνολική αξία της παραγωγής.
Συμπέρασμα
Η οικονομική ανάπτυξη και η κοινωνική συνοχή δεν αποτελούν αντίθετους στόχους. Μια κοινωνία με καλύτερη εκπαίδευση, υγεία, μικρότερη παιδική φτώχεια και μεγαλύτερη συμμετοχή στην εργασία μπορεί να είναι περισσότερο παραγωγική και ανθεκτική.
Η κοινωνική πολιτική χρειάζεται πόρους, και οι πόροι προέρχονται από μια δυναμική οικονομία. Η ανάπτυξη, από την άλλη πλευρά, χρειάζεται κοινωνική σταθερότητα, ανθρώπινο κεφάλαιο και εμπιστοσύνη στους θεσμούς.
Η Ελλάδα μπορεί να πετύχει και τα δύο, εφόσον μετατρέψει την ανάπτυξη σε ποιοτική εργασία, δημόσιες υπηρεσίες και πραγματικές ευκαιρίες για όλους.
Πηγές
- ΕΛΣΤΑΤ – Κίνδυνος φτώχειας ή κοινωνικού αποκλεισμού, 2025
- ΕΛΣΤΑΤ – Infographic για τη φτώχεια και τον κοινωνικό αποκλεισμό
- ΕΛΣΤΑΤ – Συνθήκες Διαβίωσης στην Ελλάδα, 2026
- Eurostat – Συνθήκες διαβίωσης, φτώχεια και κοινωνικός αποκλεισμός
- Ευρωπαϊκή Επιτροπή – Ανάλυση κοινωνικής σύγκλισης για την Ελλάδα, 2026
- Ευρωπαϊκή Επιτροπή – Ευρωπαϊκός Πυλώνας Κοινωνικών Δικαιωμάτων
- ΟΟΣΑ – Ενίσχυση των οικογενειακών επιδομάτων στην Ελλάδα
- ΟΟΣΑ – Οικονομική εικόνα και προοπτικές της Ελλάδας
- ΟΟΣΑ – Απασχόληση, εισοδήματα και αντιμετώπιση της φτώχειας στην Ελλάδα
- ΟΟΣΑ – Βάση δεδομένων κατανομής εισοδήματος και πλούτου
Η Ετυμηγορία του Οικονομολόγου
Η ανάπτυξη είναι αναγκαία προϋπόθεση για τη χρηματοδότηση μιας αποτελεσματικής κοινωνικής πολιτικής, αλλά δεν εγγυάται από μόνη της κοινωνική συνοχή. Η Ελλάδα αναπτύσσεται, ενώ ταυτόχρονα το 27,5% του πληθυσμού κινδυνεύει από φτώχεια ή κοινωνικό αποκλεισμό. Αυτή η συνύπαρξη αποκαλύπτει ότι ο τρόπος παραγωγής και κατανομής του εισοδήματος παραμένει προβληματικός.
Η λύση δεν βρίσκεται σε μια ανεξέλεγκτη αύξηση επιδομάτων ούτε σε μια πολιτική που περιμένει παθητικά να διαχυθούν τα οφέλη της ανάπτυξης. Χρειάζεται συνδυασμός παραγωγικών επενδύσεων, ποιοτικής εργασίας, στοχευμένης κοινωνικής προστασίας και ισχυρών δημόσιων υπηρεσιών.
Η κοινωνική συνοχή δεν είναι εμπόδιο στην ανταγωνιστικότητα. Η εκπαίδευση, η υγεία, η προσιτή στέγαση και η προστασία των παιδιών από τη φτώχεια ενισχύουν το ανθρώπινο κεφάλαιο, την παραγωγικότητα και τη μακροχρόνια σταθερότητα.
Η τελική ετυμηγορία: Η Ελλάδα μπορεί να πετύχει ανάπτυξη και κοινωνική συνοχή, αλλά όχι με αυτόματο τρόπο. Χρειάζεται να αξιολογεί κάθε οικονομική πολιτική όχι μόνο από το πόσο αυξάνει το ΑΕΠ, αλλά και από το ποιοι συμμετέχουν στην ανάπτυξη και ποιοι τελικά ωφελούνται. Η ανάπτυξη που αφήνει περισσότερο από το ένα τέταρτο της κοινωνίας σε κίνδυνο δεν είναι ακόμη ολοκληρωμένη ανάπτυξη.
