Φοροδιαφυγή και ψηφιακές συναλλαγές: Δικαιότερο σύστημα ή υπερβολικός έλεγχος;
Η ψηφιοποίηση μπορεί να περιορίσει τη φοροδιαφυγή, αλλά χρειάζεται αναλογικότητα, προστασία των προσωπικών δεδομένων και ουσιαστική υποστήριξη των μικρών επιχειρήσεων
Η αντιμετώπιση της φοροδιαφυγής αποτελεί διαχρονική πρόκληση για την ελληνική οικονομία. Όταν εισοδήματα και συναλλαγές αποκρύπτονται, το κράτος χάνει σημαντικά έσοδα και το φορολογικό βάρος μεταφέρεται στους πολίτες και στις επιχειρήσεις που δηλώνουν κανονικά τις οικονομικές τους δραστηριότητες.
Τα τελευταία χρόνια η φορολογική διοίκηση έχει στραφεί δυναμικά προς τις ψηφιακές συναλλαγές, την ηλεκτρονική τιμολόγηση, την πλατφόρμα myDATA, τη διασύνδεση των ταμειακών μηχανών με τα POS και την αξιοποίηση ηλεκτρονικών μέσων πληρωμής, όπως οι κάρτες και οι άμεσες πληρωμές IRIS.
Η κατεύθυνση αυτή έχει συμβάλει στη βελτίωση της φορολογικής συμμόρφωσης. Παράλληλα, όμως, προκαλεί ερωτήματα για το κόστος των επιχειρήσεων, την προστασία των προσωπικών δεδομένων, την εξάρτηση από τα πληροφοριακά συστήματα και τα όρια της κρατικής οικονομικής εποπτείας.
Το πραγματικό δίλημμα δεν είναι εάν χρειάζονται ψηφιακά εργαλεία. Είναι πώς θα χρησιμοποιηθούν με τρόπο αποτελεσματικό, δίκαιο και αναλογικό.
Το κόστος της φοροδιαφυγής
Η φοροδιαφυγή δεν αποτελεί μια πράξη χωρίς κοινωνικό κόστος. Όταν ένας επαγγελματίας δεν εκδίδει απόδειξη ή μια επιχείρηση αποκρύπτει μέρος του κύκλου εργασιών της, αποκτά αθέμιτο πλεονέκτημα απέναντι στους συνεπείς φορολογουμένους.
Οι συνέπειες είναι πολλαπλές:
- μειώνονται τα κρατικά έσοδα,
- περιορίζονται οι διαθέσιμοι πόροι για υγεία, παιδεία και κοινωνική πολιτική,
- αυξάνεται η πίεση για υψηλότερους φορολογικούς συντελεστές,
- ενισχύεται ο αθέμιτος ανταγωνισμός,
- και υπονομεύεται η εμπιστοσύνη των πολιτών προς το φορολογικό σύστημα.
Η φοροδιαφυγή δημιουργεί έναν φαύλο κύκλο. Όσο περισσότεροι πιστεύουν ότι «οι άλλοι δεν πληρώνουν», τόσο ασθενέστερη γίνεται η διάθεση εθελοντικής συμμόρφωσης.
Τι είναι το κενό ΦΠΑ
Ένας από τους βασικούς δείκτες φορολογικής συμμόρφωσης είναι το λεγόμενο «κενό ΦΠΑ». Πρόκειται για τη διαφορά μεταξύ των εσόδων ΦΠΑ που θεωρητικά θα έπρεπε να εισπραχθούν και εκείνων που τελικά εισπράττονται.
Η διαφορά δεν οφείλεται αποκλειστικά στη φοροδιαφυγή. Μπορεί να επηρεάζεται επίσης από πτωχεύσεις, οικονομικές αδυναμίες, διοικητικά λάθη και προβλήματα είσπραξης. Αποτελεί, όμως, σημαντικό δείκτη της συνολικής φορολογικής συμμόρφωσης.
Σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, η Ελλάδα εισέπραξε περίπου 19,76 δισ. ευρώ από ΦΠΑ το 2023, ενώ το εκτιμώμενο κενό συμμόρφωσης ανερχόταν σε περίπου 2,53 δισ. ευρώ.
Το Υπουργείο Εθνικής Οικονομίας και Οικονομικών αναφέρει ότι το κενό ΦΠΑ μειώθηκε σημαντικά τα τελευταία χρόνια, από περίπου 24% το 2019 σε επίπεδο κάτω από 10% το 2025. Η βελτίωση είναι σημαντική, αλλά οι διαφορετικές χρονικές περίοδοι και μεθοδολογίες απαιτούν προσοχή στις συγκρίσεις.
Ο ρόλος του myDATA
Η πλατφόρμα myDATA επιτρέπει την ηλεκτρονική διαβίβαση των στοιχείων εσόδων και εξόδων των επιχειρήσεων στην ΑΑΔΕ. Με αυτόν τον τρόπο, η φορολογική διοίκηση αποκτά ταχύτερη και πληρέστερη εικόνα της οικονομικής δραστηριότητας.
Το σύστημα μπορεί να διευκολύνει:
- τη διασταύρωση συναλλαγών,
- τον εντοπισμό ασυνήθιστων αποκλίσεων,
- την προσυμπλήρωση φορολογικών δηλώσεων,
- τον περιορισμό των εικονικών τιμολογίων,
- και τη διενέργεια πιο στοχευμένων ελέγχων.
Η αξία του myDATA δεν βρίσκεται μόνο στην ηλεκτρονική συλλογή στοιχείων. Βρίσκεται κυρίως στη δυνατότητα εντοπισμού συναλλαγών που δεν συμφωνούν μεταξύ τους.
Όταν η μία επιχείρηση δηλώνει μια πώληση και η άλλη δεν εμφανίζει την αντίστοιχη αγορά ή όταν τα δηλωμένα έσοδα δεν συμβαδίζουν με τις ηλεκτρονικές εισπράξεις, δημιουργείται ένα σήμα για περαιτέρω έλεγχο.
Διασύνδεση POS και ταμειακών μηχανών
Η διασύνδεση των POS με τις ταμειακές μηχανές αποσκοπεί στο να συνδέσει την ηλεκτρονική πληρωμή με την έκδοση του αντίστοιχου φορολογικού παραστατικού.
Η πληρωμή με κάρτα δεν πρέπει να ολοκληρώνεται ανεξάρτητα από την απόδειξη. Με αυτόν τον τρόπο περιορίζεται η δυνατότητα είσπραξης ενός ποσού χωρίς την ορθή καταγραφή της πώλησης.
Σύμφωνα με στοιχεία που δημοσίευσε η ΑΑΔΕ το 2025, η ανάπτυξη της οικονομίας, το myDATA και η διασύνδεση των POS με τις ταμειακές μηχανές συνέβαλαν σε επιπλέον δημόσια έσοδα περίπου 2 δισ. ευρώ κατά την εκτέλεση του προϋπολογισμού του 2024.
Η εκτίμηση αυτή προέρχεται από την ίδια τη φορολογική διοίκηση και δεν απομονώνει πλήρως την επίδραση κάθε επιμέρους μέτρου. Δείχνει, ωστόσο, ότι η ψηφιακή καταγραφή των συναλλαγών μπορεί να έχει σημαντικό δημοσιονομικό αποτέλεσμα.
Η εξάπλωση των άμεσων πληρωμών
Οι άμεσες πληρωμές από λογαριασμό σε λογαριασμό, όπως το IRIS, προσφέρουν μια πρόσθετη επιλογή σε πολίτες και επιχειρήσεις. Οι συναλλαγές ολοκληρώνονται σε πραγματικό χρόνο, όλο το εικοσιτετράωρο, και τα χρήματα γίνονται άμεσα διαθέσιμα στον δικαιούχο.
Σύμφωνα με την Τράπεζα της Ελλάδος, οι άμεσες πληρωμές μπορούν να βελτιώσουν τη διαχείριση των ταμειακών ροών, να μειώσουν τον χρόνο ολοκλήρωσης μιας συναλλαγής και να διευκολύνουν τους επαγγελματίες και τις μικρομεσαίες επιχειρήσεις.
Η ανάπτυξη εναλλακτικών ηλεκτρονικών πληρωμών μπορεί επίσης να ενισχύσει τον ανταγωνισμό και να περιορίσει την εξάρτηση των επιχειρήσεων από ένα μόνο μέσο πληρωμής.
Προϋπόθεση είναι οι χρεώσεις να είναι διαφανείς και εύλογες και να διασφαλίζεται η προστασία από λάθη και ηλεκτρονική απάτη.
Το κόστος για τις μικρές επιχειρήσεις
Η ψηφιακή συμμόρφωση δεν έχει το ίδιο κόστος για όλες τις επιχειρήσεις. Μια μεγάλη εταιρεία διαθέτει οργανωμένο λογιστήριο, τεχνικό προσωπικό και προηγμένα πληροφοριακά συστήματα. Ένας μικρός επαγγελματίας ενδέχεται να χρειάζεται εξωτερική υποστήριξη για κάθε τεχνική αλλαγή.
Το κόστος μπορεί να περιλαμβάνει:
- αγορά και αναβάθμιση εξοπλισμού,
- συντήρηση λογισμικού,
- λογιστική και τεχνική υποστήριξη,
- τραπεζικές προμήθειες,
- χρόνο εκπαίδευσης,
- και απώλεια εργασιών σε περίπτωση τεχνικής δυσλειτουργίας.
Η υποχρεωτική ψηφιοποίηση πρέπει να συνοδεύεται από απλά συστήματα, σταθερές τεχνικές προδιαγραφές, επαρκείς μεταβατικές περιόδους και υποστήριξη των μικρών επιχειρήσεων.
Δεν είναι δίκαιο να αντιμετωπίζεται ένα αποδεδειγμένο τεχνικό σφάλμα με τον ίδιο τρόπο όπως η συνειδητή απόκρυψη εισοδήματος.
Προσωπικά δεδομένα και οικονομική ιδιωτικότητα
Οι ψηφιακές συναλλαγές δημιουργούν εκτεταμένα δεδομένα για τις οικονομικές δραστηριότητες πολιτών και επιχειρήσεων. Τα δεδομένα αυτά είναι χρήσιμα για τη φορολογική διοίκηση, αλλά χρειάζονται αυστηρή προστασία.
Η ΑΑΔΕ πρέπει να συλλέγει μόνο τα στοιχεία που είναι αναγκαία για νόμιμους φορολογικούς σκοπούς. Απαιτούνται:
- σαφείς κανόνες πρόσβασης,
- ισχυρή κυβερνοασφάλεια,
- καταγραφή του ποιος χρησιμοποιεί τα δεδομένα,
- περιορισμένη διάρκεια διατήρησης όπου αυτό είναι εφικτό,
- και αποτελεσματικός έλεγχος των αυτοματοποιημένων αποφάσεων.
Ένας αλγόριθμος μπορεί να εντοπίζει ασυνήθιστα μοτίβα. Δεν πρέπει, όμως, να θεωρεί αυτομάτως ένοχο έναν φορολογούμενο. Το ψηφιακό εύρημα πρέπει να αποτελεί αφετηρία ελέγχου και όχι τελική απόδειξη παράβασης.
Ο πολίτης και η επιχείρηση πρέπει να έχουν τη δυνατότητα να γνωρίζουν το πρόβλημα, να δίνουν εξηγήσεις και να διορθώνουν πραγματικά λάθη.
Κίνδυνος ψηφιακού αποκλεισμού
Δεν διαθέτουν όλοι οι πολίτες την ίδια πρόσβαση στην τεχνολογία. Ηλικιωμένοι, κάτοικοι απομακρυσμένων περιοχών και άνθρωποι με περιορισμένες ψηφιακές δεξιότητες μπορεί να δυσκολεύονται να χρησιμοποιήσουν αποκλειστικά ηλεκτρονικές υπηρεσίες.
Η μετάβαση στις ψηφιακές συναλλαγές δεν πρέπει να καταργεί κάθε εναλλακτικό τρόπο εξυπηρέτησης. Χρειάζονται φυσικά σημεία υποστήριξης, τηλεφωνική βοήθεια, προσβάσιμες εφαρμογές και δυνατότητα εξουσιοδοτημένης εξυπηρέτησης.
Η τεχνολογία πρέπει να διευρύνει τις επιλογές και όχι να αποκλείει όσους δεν μπορούν να την ακολουθήσουν με την ίδια ταχύτητα.
Πρέπει να καταργηθούν τα μετρητά;
Η αντιμετώπιση της φοροδιαφυγής δεν απαιτεί απαραίτητα την πλήρη εξαφάνιση των μετρητών. Τα μετρητά παραμένουν νόμιμο μέσο πληρωμής και προσφέρουν χρησιμότητα σε περιπτώσεις τεχνικών προβλημάτων, διακοπής ηλεκτρικού ρεύματος ή αδυναμίας σύνδεσης.
Το ζητούμενο είναι να περιοριστούν οι μεγάλες και αδήλωτες συναλλαγές, όχι να θεωρείται ύποπτη κάθε χρήση μετρητών.
Ένα ανθεκτικό σύστημα πληρωμών χρειάζεται περισσότερες από μία επιλογές. Η υπερβολική εξάρτηση από ψηφιακά δίκτυα μπορεί να δημιουργήσει νέους κινδύνους σε περιπτώσεις κυβερνοεπιθέσεων ή εκτεταμένων τεχνικών διακοπών.
Από τα περισσότερα δεδομένα στους καλύτερους ελέγχους
Η συλλογή περισσότερων δεδομένων δεν εγγυάται αυτομάτως αποτελεσματικότερη φορολογική διοίκηση. Η ΑΑΔΕ πρέπει να μπορεί να αναλύει τα στοιχεία, να ιεραρχεί τους κινδύνους και να επικεντρώνει τους ελέγχους στις σημαντικές υποθέσεις.
Οι συνεπείς φορολογούμενοι δεν πρέπει να επιβαρύνονται διαρκώς με νέες υποχρεώσεις επειδή το κράτος δυσκολεύεται να εντοπίσει τη συστηματική φοροδιαφυγή.
Το ιδανικό ψηφιακό σύστημα πρέπει:
- να απλοποιεί τις δηλώσεις,
- να μειώνει τα επαναλαμβανόμενα στοιχεία,
- να προσυμπληρώνει αξιόπιστα τις υποχρεώσεις,
- να διορθώνει εύκολα τα πραγματικά λάθη,
- και να κατευθύνει τους ελέγχους εκεί όπου υπάρχει ουσιαστικός κίνδυνος.
Η ψηφιοποίηση πρέπει να περιορίζει τη γραφειοκρατία και όχι να μεταφέρει το διοικητικό κόστος από το κράτος στον φορολογούμενο.
Η σύνδεση φοροδιαφυγής και φορολογικής δικαιοσύνης
Η καταπολέμηση της φοροδιαφυγής αποκτά κοινωνική νομιμοποίηση όταν τα πρόσθετα έσοδα επιστρέφουν με διαφανή τρόπο στην κοινωνία.
Οι πολίτες πρέπει να γνωρίζουν εάν η βελτίωση της συμμόρφωσης επιτρέπει:
- μείωση φορολογικών συντελεστών,
- ενίσχυση της υγείας και της παιδείας,
- χρηματοδότηση κοινωνικών πολιτικών,
- και δικαιότερη κατανομή των βαρών.
Εάν τα δημόσια έσοδα αυξάνονται αλλά οι συνεπείς φορολογούμενοι δεν βλέπουν καλύτερες υπηρεσίες ή ελάφρυνση, η εμπιστοσύνη παραμένει περιορισμένη.
Η φορολογική συμμόρφωση δεν επιβάλλεται μόνο με ελέγχους. Ενισχύεται όταν το σύστημα θεωρείται δίκαιο και το κράτος χρησιμοποιεί υπεύθυνα τα έσοδα.
Συμπέρασμα
Οι ψηφιακές συναλλαγές, το myDATA και η διασύνδεση των POS με τις ταμειακές μηχανές αποτελούν ισχυρά εργαλεία αντιμετώπισης της φοροδιαφυγής. Τα στοιχεία δείχνουν σημαντική βελτίωση της φορολογικής συμμόρφωσης και των εσόδων.
Η επιτυχία, όμως, δεν πρέπει να οδηγήσει σε ανεξέλεγκτη συλλογή δεδομένων ή σε δυσανάλογο διοικητικό βάρος για τις μικρές επιχειρήσεις.
Η Ελλάδα χρειάζεται ένα σύστημα που να είναι αυστηρό απέναντι στη συστηματική φοροδιαφυγή, αλλά απλό και δίκαιο για τον συνεπή φορολογούμενο. Η τεχνολογία πρέπει να χρησιμοποιείται για στοχευμένους ελέγχους, λιγότερη γραφειοκρατία και μεγαλύτερη φορολογική δικαιοσύνη.
Πηγές
- ΑΑΔΕ – Ψηφιακές υπηρεσίες φορολογικής διοίκησης
- ΑΑΔΕ – Ψηφιακή πλατφόρμα myDATA
- ΑΑΔΕ – Διασύνδεση POS και ταμειακών συστημάτων
- ΑΑΔΕ – Τεχνικά εγχειρίδια διασύνδεσης POS και ταμειακών μηχανών
- ΑΑΔΕ – Οδηγίες διαβίβασης δεδομένων στο myDATA
- ΑΑΔΕ – Στοιχεία για τη συμβολή POS και myDATA στα έσοδα ΦΠΑ
- Ευρωπαϊκή Επιτροπή – VAT Gap και στοιχεία για την Ελλάδα
- Ευρωπαϊκή Επιτροπή – Έκθεση φορολογικών κενών 2025
- Ευρωπαϊκή Επιτροπή – Έκθεση Χώρας για την Ελλάδα, 2026
- Τράπεζα της Ελλάδος – Άμεσες πληρωμές
- Τράπεζα της Ελλάδος – Ενιαίος Χώρος Πληρωμών σε Ευρώ, SEPA
- Υπουργείο Εθνικής Οικονομίας και Οικονομικών – Στοιχεία για τη μείωση του κενού ΦΠΑ
Η Ετυμηγορία του Οικονομολόγου
Η επέκταση των ψηφιακών συναλλαγών έχει βελτιώσει τη δυνατότητα του κράτους να εντοπίζει αποκρυπτόμενη οικονομική δραστηριότητα και έχει συμβάλει στη μείωση του κενού ΦΠΑ. Από οικονομική άποψη, πρόκειται για θετική μεταρρύθμιση, επειδή διευρύνει τη φορολογική βάση και περιορίζει τον αθέμιτο ανταγωνισμό.
Η ψηφιοποίηση, όμως, δεν είναι αυτοσκοπός. Εάν δημιουργεί υψηλό κόστος συμμόρφωσης, συχνά τεχνικά προβλήματα και αβεβαιότητα, μπορεί να επιβαρύνει δυσανάλογα τις μικρές επιχειρήσεις. Εάν συνοδεύεται από υπερβολική συλλογή δεδομένων χωρίς επαρκείς εγγυήσεις, μπορεί να περιορίσει αδικαιολόγητα την οικονομική ιδιωτικότητα.
Τα πρόσθετα φορολογικά έσοδα πρέπει να χρησιμοποιούνται για τη μείωση των βαρών στους συνεπείς φορολογουμένους και τη βελτίωση των δημόσιων υπηρεσιών. Διαφορετικά, η καταπολέμηση της φοροδιαφυγής κινδυνεύει να εκληφθεί απλώς ως αποτελεσματικότερος εισπρακτικός μηχανισμός.
Η τελική ετυμηγορία: Οι ψηφιακές συναλλαγές κάνουν το φορολογικό σύστημα δικαιότερο μόνο όταν συνδυάζονται με χαμηλότερη γραφειοκρατία, προστασία των προσωπικών δεδομένων και εμφανές όφελος για τον συνεπή πολίτη. Ο στόχος πρέπει να είναι περισσότερη φορολογική δικαιοσύνη — όχι περισσότερη παρακολούθηση.
