Τουρκικά αλιευτικά στο Αιγαίο: Τι απαγορεύει ο νόμος και γιατί το έγγραφο του 2021 παραπλανεί σήμερα

Μια υπηρεσιακή απάντηση του Αρχηγείου Λιμενικού Σώματος, με ημερομηνία 14 Σεπτεμβρίου 2021, κυκλοφορεί ξανά στα κοινωνικά δίκτυα. Στο υπογραμμισμένο τμήμα αναφέρεται ότι, μετά την ψήφιση του νέου Ποινικού Κώδικα με τον Νόμο 4619/2019, η αλιεία από τουρκικά σκάφη μέσα στα ελληνικά χωρικά ύδατα «δεν αποτελεί πλέον ποινικό αδίκημα».

Το έγγραφο είναι πραγματικό και περιέγραφε σωστά τη νομοθεσία που ίσχυε τον Σεπτέμβριο του 2021. Δεν περιγράφει, όμως, τη σημερινή νομική κατάσταση.

Δύο μήνες αργότερα, τον Νοέμβριο του 2021, το κενό διορθώθηκε με τον Νόμο 4855/2021. Η αλιεία από σκάφος τρίτης χώρας χωρίς άδεια μέσα στην ελληνική αιγιαλίτιδα ζώνη και στα εσωτερικά ύδατα έγινε ξανά ποινικό αδίκημα.

Επομένως, όποιος παρουσιάζει σήμερα το συγκεκριμένο έγγραφο ως απόδειξη ότι τα τουρκικά αλιευτικά μπορούν νόμιμα να ψαρεύουν μέσα στα ελληνικά χωρικά ύδατα χρησιμοποιεί μια αληθινή, αλλά ξεπερασμένη πληροφορία.

Το νομικό ζήτημα έχει διορθωθεί. Το πρόβλημα της επιτήρησης, της απόδειξης και της αποτελεσματικής εφαρμογής, όμως, παραμένει.

Τι είχε συμβεί το 2019

Ο παλαιός Ποινικός Κώδικας περιλάμβανε το άρθρο 401, σύμφωνα με το οποίο τα αλλοδαπά σκάφη που ψάρευαν χωρίς δικαίωμα στην αιγιαλίτιδα ζώνη του ελληνικού κράτους τιμωρούνταν με χρηματική ποινή ή φυλάκιση έως έξι μήνες.

Με την κύρωση του νέου Ποινικού Κώδικα, τον Ιούνιο του 2019, το άρθρο αυτό δεν μεταφέρθηκε στο νέο νομοθέτημα. Από την 1η Ιουλίου 2019 δημιουργήθηκε έτσι ένα ποινικό κενό.

Η αλιεία από σκάφος τρίτης χώρας εξακολουθούσε να απαγορεύεται από τον Αλιευτικό Κώδικα. Δεν υπήρχε, όμως, πλέον η ειδική ποινική διάταξη που τιμωρούσε την πράξη.

Αυτό ακριβώς αποτύπωνε η υπηρεσιακή απάντηση του Λιμενικού τον Σεπτέμβριο του 2021:

• η αλιεία από τουρκικά σκάφη στα ελληνικά χωρικά ύδατα παρέμενε απαγορευμένη,
• η συγκεκριμένη συμπεριφορά δεν αποτελούσε τότε ειδικό ποινικό αδίκημα,
• περιστατικά έπρεπε να καταγράφονται και να διαβιβάζονται μέσω του ευρωπαϊκού συστήματος κατά της παράνομης αλιείας.

Το λάθος σε πολλές σημερινές αναρτήσεις είναι ότι μετατρέπουν το «δεν αποτελούσε τότε ποινικό αδίκημα» σε «ήταν νόμιμο» ή «εξακολουθεί να επιτρέπεται».

Αυτά είναι τρία διαφορετικά πράγματα.

Τι άλλαξε τον Νοέμβριο του 2021

Με το άρθρο 97 του Νόμου 4855/2021 προστέθηκε στον Ποινικό Κώδικα το νέο άρθρο 398.

Η ισχύουσα διάταξη προβλέπει:

Όποιος ασκεί αλιευτική δραστηριότητα με σκάφος ή άλλο πλωτό μέσο που φέρει σημαία τρίτης χώρας, χωρίς την προβλεπόμενη άδεια, μέσα στην αιγιαλίτιδα ζώνη ή στα εσωτερικά ύδατα της Ελλάδας, τιμωρείται με φυλάκιση.

Παράλληλα αναδιατυπώθηκε το άρθρο 33 του Αλιευτικού Κώδικα. Εάν επιβληθεί ποινή και το ξένο σκάφος δεν έχει καταστεί δυνατό να οδηγηθεί σε ελληνικό λιμάνι, οι λιμενικές αρχές μπορούν να μεριμνήσουν για την εκτέλεσή της όταν αυτό ελλιμενιστεί μελλοντικά στην Ελλάδα.

Άρα, από τις 12 Νοεμβρίου 2021:

• η παράνομη αλιεία από τουρκικό σκάφος στα ελληνικά χωρικά ύδατα αποτελεί ποινικό αδίκημα,
• η τουρκική σημαία θεωρείται σημαία τρίτης χώρας επειδή η Τουρκία δεν είναι μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης,
• απαιτείται προβλεπόμενη άδεια από την αρμόδια ελληνική αρχή,
• η απουσία άδειας ενεργοποιεί το άρθρο 398 του Ποινικού Κώδικα.

Το συμπέρασμα είναι σαφές: το έγγραφο της εικόνας είναι ιστορικά έγκυρο αλλά νομικά παρωχημένο.

Άλλο παρουσία και άλλο αλιευτική δραστηριότητα

Η παρουσία ενός τουρκικού αλιευτικού μέσα ή κοντά στα ελληνικά χωρικά ύδατα δεν αποδεικνύει από μόνη της ότι πραγματοποιείται παράνομη αλιεία.

Για να στοιχειοθετηθεί η πράξη πρέπει να αποδειχθεί αλιευτική δραστηριότητα. Οι αρχές εξετάζουν, μεταξύ άλλων:

• τη θέση και την πορεία του σκάφους,
• την ταχύτητά του,
• εάν τα αλιευτικά εργαλεία βρίσκονται στη θάλασσα,
• τη διάρκεια παραμονής στην περιοχή,
• τις κινήσεις που παραπέμπουν σε μηχανότρατα ή άλλο τύπο αλιείας,
• φωτογραφίες, βίντεο, ραντάρ και δορυφορικά δεδομένα,
• πιθανό φορτίο αλιευμάτων.

Τα πλοία όλων των κρατών έχουν δικαίωμα αβλαβούς διέλευσης από την αιγιαλίτιδα ζώνη, υπό τους όρους του διεθνούς δικαίου. Η διέλευση, όμως, πρέπει να είναι συνεχής και ταχεία και δεν μπορεί να περιλαμβάνει αλιευτική δραστηριότητα.

Ένα ξένο αλιευτικό μπορεί επομένως να διέρχεται από ελληνικά χωρικά ύδατα χωρίς να παρανομεί. Εάν ρίξει δίχτυα ή πραγματοποιήσει άλλη αλιευτική εργασία χωρίς άδεια, η πράξη αλλάζει νομικό χαρακτήρα.

Πού τελειώνουν τα ελληνικά χωρικά ύδατα

Στο Αιγαίο, η ελληνική αιγιαλίτιδα ζώνη εκτείνεται σήμερα κατά κανόνα στα έξι ναυτικά μίλια από τις ακτές και τα νησιά. Στο Ιόνιο έχει επεκταθεί στα δώδεκα ναυτικά μίλια από το 2021.

Η Ελλάδα, σύμφωνα με τη Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας και το εθιμικό διεθνές δίκαιο, διατηρεί το δικαίωμα επέκτασης των χωρικών υδάτων έως τα δώδεκα ναυτικά μίλια και στις υπόλοιπες περιοχές.

Στο Αιγαίο, όμως, η διατήρηση των έξι μιλίων δημιουργεί εκτεταμένες ζώνες διεθνών υδάτων ανάμεσα στα ελληνικά νησιά.

Ένα τουρκικό αλιευτικό μπορεί να βρίσκεται πολύ κοντά σε ένα ελληνικό νησί και παρ’ όλα αυτά να είναι εκτός της ελληνικής αιγιαλίτιδας ζώνης. Η οπτική εκτίμηση από την ακτή ή από άλλο σκάφος δεν αρκεί για τον ακριβή προσδιορισμό της θέσης.

Αυτό εξηγεί γιατί σε αρκετά περιστατικά οι Έλληνες αλιείς καταγγέλλουν παραβίαση, ενώ το Λιμενικό απαντά ότι τα τουρκικά σκάφη βρίσκονταν σε διεθνή ύδατα.

Η διαφορά μπορεί να είναι λίγες εκατοντάδες μέτρα, αλλά νομικά είναι καθοριστική.

Τι ισχύει στα διεθνή ύδατα

Η αλιεία από τουρκικό σκάφος σε διεθνή ύδατα δεν είναι αυτομάτως παράνομη.

Εκεί πρέπει να εξεταστούν:

• οι κανόνες της χώρας της σημαίας,
• τα μέτρα της Γενικής Επιτροπής Αλιείας για τη Μεσόγειο,
• οι απαγορευμένες περίοδοι και περιοχές,
• οι περιορισμοί για συγκεκριμένα είδη,
• ο τύπος των αλιευτικών εργαλείων,
• οι υποχρεώσεις αναφοράς και παρακολούθησης.

Οι ελληνικές αρχές δεν μπορούν να επιβάλουν μονομερώς το σύνολο της ελληνικής ή ευρωπαϊκής αλιευτικής νομοθεσίας σε τουρκικό σκάφος που βρίσκεται νόμιμα σε διεθνή ύδατα.

Μπορούν, όμως, να συλλέγουν στοιχεία για πιθανή παράνομη, λαθραία και άναρχη αλιεία και να τα διαβιβάζουν στους ευρωπαϊκούς και διεθνείς μηχανισμούς.

Το πρόσφατο περιστατικό στην Αλόννησο

Τον Αύγουστο του 2026 υπήρξαν πληροφορίες για παρουσία τουρκικών αλιευτικών στο Εθνικό Θαλάσσιο Πάρκο Αλοννήσου, κοντά στη νήσο Πιπέρι.

Σύμφωνα με πηγές του Λιμενικού, μετά την ενημέρωση απέπλευσε πλωτό μέσο από τη Σκόπελο. Όταν έφθασε στην περιοχή, τα τουρκικά σκάφη είχαν ήδη απομακρυνθεί και βρίσκονταν έξω από τα ελληνικά χωρικά ύδατα.

Το περιστατικό αναδεικνύει το πραγματικό επιχειρησιακό πρόβλημα. Ακόμη και όταν μια καταγγελία είναι βάσιμη, απαιτείται:

1. έγκαιρη ειδοποίηση,
2. διαθέσιμο περιπολικό σκάφος,
3. γρήγορη μετάβαση,
4. ακριβής καταγραφή της θέσης,
5. απόδειξη ότι πραγματοποιούνταν αλιεία,
6. ασφαλής διαδικασία ελέγχου ή απομάκρυνσης.

Εάν το ξένο σκάφος αποχωρήσει πριν φθάσουν οι αρχές, η επιβολή του νόμου γίνεται πολύ δυσκολότερη.

Οι καταγγελίες μεταξύ Σάμου, Φούρνων και Πάτμου

Τον Ιούλιο του 2026 το Ινστιτούτο Θαλάσσιας Προστασίας «Αρχιπέλαγος» κατήγγειλε ότι τουρκικές μηχανότρατες δραστηριοποιούνταν μεταξύ Σάμου, Φούρνων και Πάτμου, ακόμη και κοντά σε προστατευόμενες περιοχές.

Πηγές του Λιμενικού απάντησαν ότι οι αρμόδιες υπηρεσίες παρακολουθούν την περιοχή και προχωρούν στις προβλεπόμενες ενέργειες όπου διαπιστώνεται παράβαση.

Η διατύπωση αυτή δεν αρκεί για να γνωρίζει ο πολίτης:

• πόσα σκάφη εντοπίστηκαν,
• πόσα εισήλθαν στα χωρικά ύδατα,
• πόσα πραγματοποιούσαν αποδεδειγμένα αλιεία,
• πόσες δικογραφίες σχηματίστηκαν,
• πόσα περιστατικά διαβιβάστηκαν στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή,
• ποιες κυρώσεις εκτελέστηκαν.

Η απουσία συγκεντρωτικών και δημόσια προσβάσιμων δεδομένων ενισχύει τόσο την καχυποψία των Ελλήνων αλιέων όσο και την παραπληροφόρηση στα κοινωνικά δίκτυα.

Γιατί τα τουρκικά σκάφη δεν εμφανίζονται πάντα στα ευρωπαϊκά συστήματα

Τα τουρκικά αλιευτικά δεν υπάγονται στην Κοινή Αλιευτική Πολιτική της Ευρωπαϊκής Ένωσης ούτε στο ενωσιακό σύστημα δορυφορικής παρακολούθησης αλιευτικών σκαφών με τους ίδιους όρους που ισχύουν για τα ελληνικά σκάφη.

Αυτό δεν σημαίνει ότι είναι αόρατα. Μεγάλα σκάφη μπορεί να εντοπίζονται μέσω:

• συστήματος AIS,
• παράκτιων ραντάρ,
• δορυφορικών εικόνων,
• εναέριας επιτήρησης,
• περιπολικών σκαφών,
• αναφορών από επαγγελματίες αλιείς.

Υπάρχουν, όμως, επιχειρησιακά κενά. Το AIS μπορεί να απενεργοποιηθεί, να παρουσιάσει ανακριβή δεδομένα ή να μην είναι υποχρεωτικό για κάθε μικρό αλιευτικό με τους ίδιους όρους.

Η αποτελεσματική επιτήρηση δεν μπορεί συνεπώς να βασίζεται σε μία μόνο τεχνολογία.

Η ευρωπαϊκή νομοθεσία κατά της παράνομης αλιείας

Ο Κανονισμός 1005/2008 της Ευρωπαϊκής Ένωσης δημιουργεί σύστημα πρόληψης και αντιμετώπισης της παράνομης, λαθραίας και άναρχης αλιείας, γνωστής ως IUU fishing.

Ως παράνομη χαρακτηρίζεται, μεταξύ άλλων, η αλιεία που πραγματοποιείται:

• στα ύδατα ενός κράτους χωρίς την άδειά του,
• κατά παράβαση των νόμων του παράκτιου κράτους,
• σε κλειστή περιοχή ή απαγορευμένη περίοδο,
• με απαγορευμένα εργαλεία,
• χωρίς τις απαιτούμενες καταγραφές και αναφορές.

Το ευρωπαϊκό σύστημα επιτρέπει:

• επιθεωρήσεις σκαφών τρίτων χωρών σε λιμάνια,
• απαγόρευση εισόδου ή εκφόρτωσης,
• κατάσχεση αλιευμάτων,
• περιορισμούς στην εισαγωγή προϊόντων,
• καταχώριση σκαφών σε καταλόγους IUU,
• μέτρα κατά τρίτων χωρών που δεν συνεργάζονται.

Η αποτελεσματικότητά του, όμως, εξαρτάται από την ποιότητα των αποδεικτικών στοιχείων και τη συνεργασία μεταξύ παράκτιου κράτους, κράτους σημαίας, Ευρωπαϊκής Επιτροπής και διεθνών οργανισμών.

Το περιβαλλοντικό κόστος

Η διαμάχη δεν αφορά μόνο την εθνική κυριαρχία. Αφορά έναν κοινό και ήδη πιεσμένο φυσικό πόρο.

Σύμφωνα με την έκθεση του 2025 της Γενικής Επιτροπής Αλιείας για τη Μεσόγειο του FAO:

• το 52% των αξιολογημένων ιχθυαποθεμάτων στη Μεσόγειο και τη Μαύρη Θάλασσα παραμένει υπεραλιευμένο,
• η αλιευτική πίεση μειώθηκε κατά 50% μέσα σε μία δεκαετία,
• η βιομάζα των αξιολογημένων εμπορικών ειδών αυξήθηκε κατά 25%,
• τα αποθέματα σαρδέλας παραμένουν σε ιδιαίτερα προβληματική κατάσταση.

Η βελτίωση αποδεικνύει ότι οι κανόνες μπορούν να λειτουργήσουν. Το 52%, όμως, παραμένει εξαιρετικά υψηλό.

Η μηχανότρατα βυθού είναι ιδιαίτερα επιβαρυντική όταν χρησιμοποιείται σε ευαίσθητα οικοσυστήματα. Δεν αφαιρεί μόνο εμπορικά ψάρια. Μπορεί να προκαλέσει ζημιά σε βενθικούς οργανισμούς, κοράλλια, λιβάδια και περιοχές αναπαραγωγής.

Ο αθέμιτος ανταγωνισμός για τους Έλληνες αλιείς

Οι Έλληνες επαγγελματίες αλιείς υπόκεινται σε:

• περιορισμούς αλιευτικών εργαλείων,
• κλειστές περιόδους,
• ελάχιστα μεγέθη αλιευμάτων,
• καταγραφή εκφορτώσεων,
• δορυφορική παρακολούθηση,
• ελέγχους και διοικητικές κυρώσεις.

Όταν ένα σκάφος τρίτης χώρας δραστηριοποιείται στην ίδια περιοχή χωρίς αντίστοιχο επίπεδο ελέγχου, δημιουργείται πραγματική ή αντιληπτή ασυμμετρία.

Ο Έλληνας αλιέας βλέπει τον εαυτό του να περιορίζεται για την προστασία των αποθεμάτων, ενώ θεωρεί ότι ο ανταγωνιστής του μπορεί να αλιεύει χωρίς τις ίδιες υποχρεώσεις.

Αν αυτή η αίσθηση δεν απαντηθεί με διαφανή στοιχεία και αποτελεσματική επιτήρηση, υπονομεύεται η συμμόρφωση και των Ελλήνων αλιέων. Η λογική γίνεται: «Γιατί να τηρώ τον περιορισμό, όταν ο άλλος δεν ελέγχεται;»

Το οικονομικό πρόβλημα του κοινού πόρου

Τα ψάρια αποτελούν έναν ανανεώσιμο αλλά κοινόχρηστο πόρο. Κανένα μεμονωμένο σκάφος δεν έχει ισχυρό κίνητρο να αφήσει σήμερα ένα ψάρι στη θάλασσα ώστε να μεγαλώσει ή να αναπαραχθεί, εάν πιστεύει ότι αύριο θα το αλιεύσει κάποιος άλλος.

Αυτό είναι το οικονομικό πρόβλημα της «τραγωδίας των κοινών».

Χωρίς κοινά όρια και αποτελεσματικό έλεγχο:

1. κάθε αλιέας προσπαθεί να αυξήσει τη δική του σημερινή παραγωγή,
2. η συνολική αλιευτική πίεση υπερβαίνει τη δυνατότητα ανανέωσης των αποθεμάτων,
3. τα ψάρια λιγοστεύουν,
4. το κόστος ανά κιλό αυξάνεται,
5. οι μικροί παράκτιοι αλιείς εγκαταλείπουν πρώτοι,
6. το εισόδημα της επόμενης γενιάς καταστρέφεται.

Η παράνομη αλιεία δεν αφαιρεί μόνο το σημερινό αλίευμα. Αφαιρεί μέρος του φυσικού κεφαλαίου από το οποίο θα παραγόταν το αυριανό εισόδημα.

Τι χρειάζεται να αλλάξει

Η επαναφορά του ποινικού αδικήματος ήταν αναγκαία, αλλά δεν αρκεί.

Χρειάζονται:

• μόνιμη θαλάσσια επιτήρηση στις περιοχές υψηλού κινδύνου,
• συνδυασμός AIS, ραντάρ, δορυφόρων, drones και περιπολικών,
• κοινό επιχειρησιακό κέντρο καταγραφής περιστατικών,
• εφαρμογή που θα επιτρέπει στους αλιείς να στέλνουν γεωγραφική θέση, φωτογραφίες και βίντεο σε πραγματικό χρόνο,
• δημοσίευση ετήσιων στοιχείων για εντοπισμούς, ελέγχους, δικογραφίες και κυρώσεις,
• στενότερη συνεργασία με την Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Ελέγχου της Αλιείας,
• διπλωματική πίεση για κοινά μέτρα διαχείρισης στο Αιγαίο,
• ειδική προστασία περιοχών αναπαραγωγής και ευαίσθητων βυθών.

Το ζητούμενο δεν είναι μια ανεξέλεγκτη αντιπαράθεση μεταξύ ελληνικών και τουρκικών αλιευτικών. Είναι η έγκαιρη και τεκμηριωμένη επέμβαση των αρμόδιων αρχών.

Πηγές

• Νόμος 4855/2021 – Επαναφορά της ποινικής ευθύνης για αλιεία στην αιγιαλίτιδα ζώνη
• Άρθρο 398 Ποινικού Κώδικα – Αλιεία από σκάφη τρίτων χωρών
• Υπουργείο Εξωτερικών – Ελληνική αιγιαλίτιδα ζώνη και δικαίωμα επέκτασης
• Κανονισμός ΕΕ 1005/2008 για την παράνομη, λαθραία και άναρχη αλιεία
• FAO–GFCM – Κατάσταση της αλιείας στη Μεσόγειο και τη Μαύρη Θάλασσα 2025
• Καταγγελίες για τουρκικές μηχανότρατες μεταξύ Σάμου, Φούρνων και Πάτμου
• Διευκρινίσεις του Λιμενικού για τα τουρκικά αλιευτικά στην Αλόννησο
• Αλιευτικός Κώδικας – Ν.Δ. 420/1970

Η ετυμηγορία του οικονομολόγου

Το έγγραφο του 2021 δεν είναι πλαστό, αλλά σήμερα είναι ξεπερασμένο. Η ποινική απαγόρευση επανήλθε τον Νοέμβριο του ίδιου έτους: τουρκικό αλιευτικό που ψαρεύει χωρίς άδεια μέσα στα ελληνικά χωρικά ύδατα διαπράττει ποινικό αδίκημα.

Το πραγματικό πρόβλημα δεν είναι πλέον η απουσία νόμου. Είναι η δυνατότητα της χώρας να εντοπίζει έγκαιρα το σκάφος, να αποδεικνύει την αλιευτική δραστηριότητα και να εκτελεί την κύρωση.

Η παράνομη αλιεία δημιουργεί τριπλή ζημιά: αφαιρεί εισόδημα από τους νόμιμους αλιείς, καταστρέφει κοινό φυσικό κεφάλαιο και αυξάνει την ένταση στο Αιγαίο. Η οικονομικά ορθολογική λύση δεν είναι μόνο αυστηρότερες ποινές, αλλά μεγαλύτερη πιθανότητα εντοπισμού. Ένας νόμος που δεν εφαρμόζεται αποτρέπει ελάχιστα· μια θάλασσα που επιτηρείται συνεχώς προστατεύει ταυτόχρονα την εθνική κυριαρχία, το περιβάλλον και το εισόδημα των παράκτιων κοινοτήτων.