Πόσο κοστίζει στην Ελλάδα η ανεξέλεγκτη αλιεία στο Αιγαίο;

Μια αθέατη οικονομική πληγή κάτω από την επιφάνεια της θάλασσας

Η ανεξέλεγκτη αλιεία στο Αιγαίο παρουσιάζεται συνήθως ως ένα περιβαλλοντικό πρόβλημα. Στην πραγματικότητα, όμως, αποτελεί και ένα σοβαρό οικονομικό ζήτημα, το οποίο επηρεάζει την παραγωγή, την απασχόληση, τις τιμές των τροφίμων, τον τουρισμό και τη βιωσιμότητα των νησιωτικών και παράκτιων κοινωνιών.

Η παράνομη και αδήλωτη αλιεία, η υπερεκμετάλλευση των αποθεμάτων, η αλίευση νεαρών ψαριών, η χρήση απαγορευμένων εργαλείων και η καταστροφή των θαλάσσιων οικοσυστημάτων προκαλούν μία οικονομική ζημία που δεν εμφανίζεται άμεσα σε έναν κρατικό προϋπολογισμό. Συσσωρεύεται, όμως, χρόνο με τον χρόνο.

Δεν υπάρχει μέχρι σήμερα ένας ολοκληρωμένος επίσημος υπολογισμός για το συνολικό κόστος της ανεξέλεγκτης αλιείας αποκλειστικά στο Αιγαίο. Με βάση, ωστόσο, την οικονομική αξία της ελληνικής θαλάσσιας αλιείας, την κατάσταση των αλιευτικών αποθεμάτων και τις έμμεσες επιπτώσεις στις τοπικές οικονομίες, μία προσεκτική εκτίμηση τοποθετεί το κόστος περίπου στα 50–150 εκατομμύρια ευρώ ετησίως.

Το ποσό αυτό δεν αποτελεί επίσημα καταγεγραμμένη ζημία. Είναι ένα εύρος οικονομικής εκτίμησης, το οποίο αποτυπώνει την πιθανή απώλεια παραγωγής, εισοδήματος, φορολογικών εσόδων και μελλοντικής αξίας των θαλάσσιων πόρων.

Τι σημαίνει «ανεξέλεγκτη αλιεία»;

Ο όρος δεν αφορά μόνο τα σκάφη που αλιεύουν χωρίς άδεια. Περιλαμβάνει ένα πολύ ευρύτερο σύνολο πρακτικών:

• παράνομη, αδήλωτη και ανεπαρκώς ελεγχόμενη αλιεία,
• αλίευση σε απαγορευμένες περιόδους ή προστατευόμενες περιοχές,
• χρήση μη επιτρεπόμενων εργαλείων,
• υπέρβαση των επιτρεπόμενων ποσοτήτων,
• μη καταγραφή ή ανακριβή καταγραφή των αλιευμάτων,
• αλίευση ψαριών μικρότερων από το επιτρεπόμενο μέγεθος,
• καταστροφή περιοχών αναπαραγωγής,
• παρεμπίπτουσα αλίευση προστατευόμενων ειδών,
• υπερβολική συνολική αλιευτική πίεση σε ήδη επιβαρυμένα αποθέματα.

Οι πρακτικές αυτές μπορεί να αποφέρουν προσωρινό κέρδος σε ορισμένους. Το κόστος, όμως, μεταφέρεται στους νόμιμους επαγγελματίες, στους καταναλωτές, στο κράτος και στις επόμενες γενιές.

Το Αιγαίο ως οικονομικό κεφάλαιο

Το Αιγαίο δεν είναι απλώς μία γεωγραφική περιοχή. Αποτελεί ένα τεράστιο φυσικό και παραγωγικό κεφάλαιο για την Ελλάδα.

Τα αλιευτικά του αποθέματα υποστηρίζουν:

• χιλιάδες επαγγελματίες αλιείς,
• οικογενειακές επιχειρήσεις,
• ιχθυαγορές και εμπόρους,
• εστιατόρια και ξενοδοχεία,
• επιχειρήσεις μεταποίησης και διανομής,
• τον γαστρονομικό τουρισμό,
• την οικονομική ζωή μικρών νησιών και παράκτιων οικισμών.

Όταν μειώνεται ο πληθυσμός των ψαριών, δεν μειώνεται μόνο η ποσότητα που μπορεί να αλιευθεί. Περιορίζεται ολόκληρη η οικονομική δραστηριότητα που αναπτύσσεται γύρω από τη θάλασσα.

Η αξία ενός ψαριού δεν περιορίζεται στην τιμή που πληρώνεται στον αλιέα. Το ίδιο προϊόν δημιουργεί πρόσθετη αξία κατά τη μεταφορά, την εμπορία, την επεξεργασία, την εστίαση και την τουριστική κατανάλωση. Επομένως, η απώλεια ενός μέρους της αλιευτικής παραγωγής πολλαπλασιάζεται σε ολόκληρη την οικονομική αλυσίδα.

Το άμεσο οικονομικό κόστος

Η πρώτη και πιο εμφανής απώλεια αφορά τα αλιεύματα που διακινούνται εκτός του νόμιμου και καταγεγραμμένου συστήματος.

Όταν μια ποσότητα ψαριών αλιεύεται και πωλείται χωρίς να δηλωθεί:

• δεν καταγράφεται η πραγματική παραγωγή,
• περιορίζονται τα δημόσια έσοδα,
• ενισχύεται ο αθέμιτος ανταγωνισμός,
• συμπιέζονται τα εισοδήματα των νόμιμων αλιέων,
• δυσχεραίνεται η επιστημονική παρακολούθηση των αποθεμάτων,
• λαμβάνονται αποφάσεις με ελλιπή δεδομένα.

Ο νόμιμος επαγγελματίας επιβαρύνεται με άδειες, καύσιμα, συντήρηση, ασφάλιση, φόρους και κανόνες προστασίας. Αντίθετα, ο παραβάτης μπορεί να διαθέσει το προϊόν του με χαμηλότερο κόστος. Δημιουργείται έτσι μία αγορά στην οποία η νομιμότητα τιμωρείται και η παραβατικότητα ανταμείβεται.

Η μείωση του εισοδήματος των αλιέων

Όσο περιορίζονται τα αποθέματα, τόσο μεγαλύτερη προσπάθεια απαιτείται για μικρότερη παραγωγή.

Ο αλιέας χρειάζεται να:

• ταξιδεύει σε μεγαλύτερες αποστάσεις,
• παραμένει περισσότερες ώρες στη θάλασσα,
• καταναλώνει περισσότερα καύσιμα,
• χρησιμοποιεί και να συντηρεί περισσότερο εξοπλισμό,
• αντιμετωπίζει μεγαλύτερη αβεβαιότητα για το ημερήσιο εισόδημά του.

Το αποτέλεσμα είναι ξεκάθαρο: αυξάνεται το κόστος ανά κιλό αλιεύματος και περιορίζεται το καθαρό κέρδος.

Η ανεξέλεγκτη αλιεία, επομένως, δεν πλήττει μόνο το περιβάλλον. Απειλεί την οικονομική επιβίωση των ίδιων των επαγγελματιών που εξαρτώνται από τη θάλασσα και τηρούν τους κανόνες.

Το πρόβλημα της αλίευσης νεαρών ψαριών

Ιδιαίτερα σοβαρή είναι η αλίευση ψαριών πριν φθάσουν σε ηλικία αναπαραγωγής.

Ένα νεαρό ψάρι που αφαιρείται σήμερα από τη θάλασσα δεν αντιπροσωπεύει μόνο τη σημερινή του εμπορική αξία. Αντιπροσωπεύει και όλη τη μελλοντική παραγωγή που δεν θα δημιουργηθεί ποτέ.

Από οικονομική άποψη, πρόκειται για πρόωρη κατανάλωση παραγωγικού κεφαλαίου. Είναι σαν να κόβουμε ένα οπωροφόρο δέντρο για να πουλήσουμε το ξύλο του, χάνοντας όλους τους καρπούς που θα μπορούσε να προσφέρει στο μέλλον.

Η πρακτική αυτή:

• περιορίζει την ανανέωση των πληθυσμών,
• μειώνει το μέσο μέγεθος των ψαριών,
• αποδυναμώνει τη μελλοντική παραγωγή,
• περιορίζει τη συνολική εμπορική αξία των αλιευμάτων,
• αυξάνει τον κίνδυνο κατάρρευσης ορισμένων αποθεμάτων.

Επιπτώσεις στις τιμές και στους καταναλωτές

Η μείωση της διαθέσιμης νόμιμης παραγωγής επηρεάζει και τον καταναλωτή.

Όταν τα τοπικά αλιεύματα μειώνονται, η αγορά αντιμετωπίζει περιορισμένη προσφορά. Αυτό μπορεί να οδηγήσει σε:

• υψηλότερες τιμές,
• μεγαλύτερη εξάρτηση από εισαγωγές,
• λιγότερη διαφάνεια ως προς την προέλευση των προϊόντων,
• περιορισμένη πρόσβαση των νοικοκυριών σε ποιοτικά τοπικά ψάρια.

Η Ελλάδα, μία χώρα με τεράστια ακτογραμμή και ισχυρή θαλάσσια παράδοση, κινδυνεύει να εξαρτάται όλο και περισσότερο από εισαγόμενα αλιεύματα. Αυτό αποτελεί οικονομική αντίφαση αλλά και ζήτημα επισιτιστικής ασφάλειας.

Η επιβάρυνση του κράτους

Η ανεξέλεγκτη αλιεία δημιουργεί κόστος και για το Δημόσιο.

Η επιτήρηση μιας τόσο εκτεταμένης θαλάσσιας περιοχής απαιτεί:

• σκάφη και προσωπικό,
• καύσιμα και τεχνικό εξοπλισμό,
• συστήματα δορυφορικής παρακολούθησης,
• ελέγχους σε λιμάνια και αγορές,
• διοικητικές και δικαστικές διαδικασίες,
• επιστημονικές έρευνες,
• προγράμματα αποκατάστασης και προστασίας.

Όταν οι έλεγχοι είναι αποσπασματικοί ή ανεπαρκείς, η χώρα δεν εξοικονομεί πραγματικά χρήματα. Αντίθετα, μεταφέρει ένα πολύ μεγαλύτερο κόστος στο μέλλον.

Οι συνέπειες για τον τουρισμό

Η ποιότητα του θαλάσσιου περιβάλλοντος αποτελεί θεμελιώδες πλεονέκτημα του ελληνικού τουρισμού.

Ένας υγιής βυθός, η παρουσία θαλάσσιας ζωής, η τοπική γαστρονομία και η εικόνα ενός καθαρού και παραγωγικού Αιγαίου συμβάλλουν στην ελκυστικότητα της χώρας.

Η υποβάθμιση των οικοσυστημάτων επηρεάζει:

• τον καταδυτικό τουρισμό,
• την ερασιτεχνική αλιεία,
• τη γαστρονομική ταυτότητα των νησιών,
• την ποιότητα της τουριστικής εμπειρίας,
• την εικόνα της Ελλάδας ως βιώσιμου προορισμού.

Το κόστος, συνεπώς, δεν περιορίζεται στην αξία των ψαριών που χάνονται. Περιλαμβάνει και τη χαμένη τουριστική και πολιτιστική αξία της θάλασσας.

Γιατί το πραγματικό κόστος είναι μεγαλύτερο;

Η εκτίμηση των 50–150 εκατομμυρίων ευρώ ετησίως αφορά κυρίως τις οικονομικές επιπτώσεις που μπορούν, έστω προσεγγιστικά, να αποτιμηθούν.

Υπάρχουν όμως και απώλειες που δεν μετατρέπονται εύκολα σε χρηματικά ποσά:

• εξαφάνιση ή δραματική μείωση ειδών,
• διατάραξη της θαλάσσιας τροφικής αλυσίδας,
• καταστροφή λιβαδιών Ποσειδωνίας,
• παρεμπίπτουσα αλίευση δελφινιών, χελωνών και άλλων προστατευόμενων ειδών,
• υποβάθμιση περιοχών αναπαραγωγής,
• απώλεια πολιτιστικής και τοπικής ταυτότητας,
• εγκατάλειψη του επαγγέλματος από νεότερους αλιείς.

Αν το φυσικό κεφάλαιο του Αιγαίου υποβαθμιστεί κάτω από ένα κρίσιμο επίπεδο, η αποκατάστασή του μπορεί να απαιτήσει δεκαετίες. Σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να είναι εξαιρετικά δύσκολη ή ακόμη και αδύνατη.

Η παγίδα του βραχυπρόθεσμου κέρδους

Η ανεξέλεγκτη αλιεία φαίνεται επικερδής μόνο όταν εξετάζεται μία μεμονωμένη ημέρα ή μία συγκεκριμένη συναλλαγή.

Ο παραβάτης μπορεί να κερδίσει περισσότερα σήμερα, επειδή δεν συμμορφώνεται με τους περιορισμούς. Ωστόσο, κάθε πρόσθετο αλίευμα που αφαιρείται από ένα ήδη πιεσμένο απόθεμα περιορίζει την παραγωγική δυνατότητα του αύριο.

Το ιδιωτικό βραχυπρόθεσμο κέρδος δημιουργεί δημόσια μακροχρόνια ζημία.

Το κόστος δεν πληρώνεται μόνο από εκείνον που παραβιάζει τους κανόνες. Πληρώνεται από:

• τους νόμιμους αλιείς,
• τις τοπικές επιχειρήσεις,
• τους καταναλωτές,
• τους φορολογουμένους,
• τα νησιά,
• τις επόμενες γενιές.

Τι πρέπει να γίνει;

Η αντιμετώπιση του προβλήματος απαιτεί συνδυασμό ελέγχων, τεχνολογίας, επιστημονικής γνώσης και οικονομικών κινήτρων.

Αναγκαία μέτρα είναι:

1. Ηλεκτρονική καταγραφή των αλιευμάτων από τη στιγμή της αλίευσης μέχρι την τελική πώληση.
2. Ενίσχυση των ελέγχων στη θάλασσα, στα λιμάνια, στις αγορές και στην εστίαση.
3. Ιχνηλασιμότητα των προϊόντων, ώστε ο καταναλωτής να γνωρίζει το είδος, την προέλευση και τον τρόπο αλίευσης.
4. Προστασία των περιοχών αναπαραγωγής και εφαρμογή πραγματικών περιόδων ανάπαυσης των αποθεμάτων.
5. Αυστηρή αντιμετώπιση της εμπορίας παράνομων αλιευμάτων, διότι χωρίς αγοραστές δεν μπορεί να λειτουργήσει η παράνομη αλιεία.
6. Στήριξη των νόμιμων μικρών παράκτιων αλιέων, οι οποίοι αποτελούν σημαντικό μέρος της οικονομικής και κοινωνικής ζωής των νησιών.
7. Συνεργασία Ελλάδας και Τουρκίας, καθώς τα ψάρια και τα θαλάσσια οικοσυστήματα δεν αναγνωρίζουν εθνικά σύνορα.
8. Συνεχής επιστημονική παρακολούθηση, ώστε οι αποφάσεις να βασίζονται σε πραγματικά και επικαιροποιημένα δεδομένα.
9. Ενημέρωση των καταναλωτών, ώστε να αποφεύγεται η αγορά ψαριών παράνομου μεγέθους ή ασαφούς προέλευσης.

Η προστασία μπορεί να αυξήσει το εισόδημα

Η προστασία των αποθεμάτων δεν σημαίνει υποχρεωτικά μόνιμη μείωση του εισοδήματος των αλιέων.

Βραχυπρόθεσμα, ορισμένοι περιορισμοί μπορεί να προκαλέσουν κόστος. Μακροπρόθεσμα, όμως, τα υγιέστερα αποθέματα μπορούν να προσφέρουν:

• μεγαλύτερα και εμπορικότερα ψάρια,
• αυξημένη παραγωγή,
• μικρότερη κατανάλωση καυσίμων ανά κιλό αλιεύματος,
• υψηλότερο και σταθερότερο εισόδημα,
• περισσότερες θέσεις εργασίας,
• καλύτερη ποιότητα προϊόντων,
• μεγαλύτερη ανθεκτικότητα απέναντι στην κλιματική αλλαγή.

Το οικονομικό ερώτημα, επομένως, δεν είναι αν η Ελλάδα μπορεί να αντέξει το κόστος της προστασίας. Είναι αν μπορεί να αντέξει το πολύ μεγαλύτερο κόστος της αδράνειας.

Η ετυμηγορία του οικονομολόγου

Η ανεξέλεγκτη αλιεία αποτελεί μία μορφή οικονομικής λεηλασίας του κοινού φυσικού πλούτου.

Ορισμένοι ιδιώτες αποκομίζουν άμεσο όφελος, ενώ η κοινωνία επωμίζεται τη μείωση της παραγωγής, την απώλεια θέσεων εργασίας, τις ακριβότερες εισαγωγές, τις δαπάνες ελέγχου και την περιβαλλοντική καταστροφή.

Κάθε ψάρι που αλιεύεται παράνομα σήμερα δεν αφαιρεί μόνο ένα προϊόν από τη θάλασσα. Αφαιρεί μέρος της αυριανής παραγωγής, του μελλοντικού εισοδήματος και της οικονομικής ασφάλειας των νησιών.

Με εκτιμώμενο ετήσιο κόστος 50–150 εκατομμυρίων ευρώ, η ανεξέλεγκτη αλιεία μπορεί να στερήσει από την ελληνική οικονομία εκατοντάδες εκατομμύρια ή ακόμη και περισσότερο από ένα δισεκατομμύριο ευρώ σε βάθος δεκαετίας, εάν συνυπολογιστούν οι σωρευτικές και ευρύτερες επιπτώσεις.

Η αυστηρή προστασία του Αιγαίου δεν είναι πολυτέλεια ούτε εμπόδιο στην οικονομική δραστηριότητα. Είναι επένδυση στην παραγωγή, στην απασχόληση, στον τουρισμό και στην επιβίωση των παράκτιων κοινωνιών.

Το πραγματικό δίλημμα δεν είναι “αλιεία ή προστασία”. Είναι ανεξέλεγκτη εξάντληση σήμερα ή βιώσιμη παραγωγή και εισόδημα για τις επόμενες γενιές.

WRITE.GR