Η σχέση πολιτισμού, εθνικής ταυτότητας και διεθνούς πολιτικής στον 21ο αιώνα.

Εισαγωγή

Οι πρόσφατες δηλώσεις του Προέδρου της Τουρκίας σχετικά με την «αγκαλιά της ιστορικής και πολιτιστικής κληρονομιάς» επανέφεραν στο προσκήνιο μια διαχρονική συζήτηση:

Ποιος είναι ο πραγματικός ρόλος της ιστορίας στη σύγχρονη διεθνή πολιτική;

Τα κράτη δεν χρησιμοποιούν μόνο την οικονομική, τη στρατιωτική ή τη διπλωματική τους ισχύ.

Χρησιμοποιούν και τα σύμβολα.

Την ιστορία.

Την πολιτιστική κληρονομιά.

Τη συλλογική μνήμη.

Η πολιτιστική ταυτότητα αποτελεί σήμερα έναν ακόμη παράγοντα άσκησης διεθνούς επιρροής.

Η ιστορία ως εργαλείο πολιτικής

Η επίκληση του παρελθόντος δεν αποτελεί αποκλειστικό χαρακτηριστικό μιας χώρας.

Σχεδόν όλα τα κράτη αξιοποιούν ιστορικά γεγονότα, εθνικά σύμβολα και μνημεία προκειμένου να ενισχύσουν την εθνική συνοχή και να διαμορφώσουν την εικόνα τους στο διεθνές περιβάλλον.

Η ιστορία, όμως, μπορεί να χρησιμοποιηθεί με δύο διαφορετικούς τρόπους.

Μπορεί να αποτελέσει πηγή γνώσης, αυτογνωσίας και πολιτισμού.

Μπορεί όμως και να μετατραπεί σε εργαλείο πολιτικής νομιμοποίησης ή γεωπολιτικής προβολής ισχύος.

Η διαφορά ανάμεσα στις δύο προσεγγίσεις είναι καθοριστική.

Η πολιτιστική κληρονομιά ανήκει στην ανθρωπότητα

Μνημεία όπως η Αγία Σοφία ξεπερνούν τα εθνικά σύνορα.

Αποτελούν ταυτόχρονα:

• ιστορικά μνημεία,
• θρησκευτικά σύμβολα,
• αρχιτεκτονικά αριστουργήματα,
• στοιχεία της παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς.

Για τον λόγο αυτό προστατεύονται από διεθνείς συμβάσεις και οργανισμούς όπως η UNESCO.

Η αξία τους δεν περιορίζεται στην ιστορία ενός μόνο λαού.

Ανήκουν στην κοινή πολιτιστική μνήμη της ανθρωπότητας.

Η ισχύς ενός κράτους και ο πολιτισμός του

Η πραγματική πολιτιστική ισχύς ενός κράτους δεν μετριέται από το πόσο συχνά επικαλείται το ένδοξο παρελθόν του.

Μετριέται από το κατά πόσο προστατεύει την πολιτιστική του κληρονομιά, σέβεται τα μνημεία όλων των πολιτισμών και δημιουργεί νέες πολιτιστικές αξίες που εμπλουτίζουν την παγκόσμια κοινότητα.

Οι κοινωνίες που επενδύουν στον πολιτισμό, στην επιστήμη, στην παιδεία και στη δημιουργία αφήνουν διαχρονικό αποτύπωμα.

Οι κοινωνίες που χρησιμοποιούν την ιστορία αποκλειστικά ως εργαλείο πολιτικής αντιπαράθεσης κινδυνεύουν να εγκλωβιστούν στο παρελθόν.

Η δύναμη της αυτοκριτικής

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι πολλές από τις πιο έντονες κριτικές για ζητήματα πολιτιστικής διαχείρισης προέρχονται από Τούρκους ακαδημαϊκούς, ιστορικούς και διανοουμένους.

Η δημόσια παρέμβαση του ιστορικού Τανέρ Ακτσάμ σχετικά με την Αγία Σοφία αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα του πώς η επιστημονική κοινότητα μπορεί να συμβάλει στον δημόσιο διάλογο, ακόμη και όταν οι απόψεις της συγκρούονται με την επίσημη κρατική πολιτική.

Σε κάθε δημοκρατική κοινωνία, η δυνατότητα αυτοκριτικής αποτελεί ένδειξη θεσμικής ωριμότητας και όχι αδυναμίας.

Τι πρέπει να γνωρίζει ο πολίτης

Η ιστορία δεν γράφεται για να δικαιολογεί τις πολιτικές επιλογές του παρόντος.

Γράφεται για να μας βοηθά να κατανοούμε καλύτερα το παρελθόν και να λαμβάνουμε σοφότερες αποφάσεις για το μέλλον.

Οι πολίτες οφείλουν να αντιμετωπίζουν με κριτική σκέψη κάθε προσπάθεια εργαλειοποίησης της ιστορίας, ανεξάρτητα από τη χώρα ή την κυβέρνηση που την επιχειρεί.

Η προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς αποτελεί ευθύνη όλων των κοινωνιών.

Συμπέρασμα

Η πολιτιστική κληρονομιά δεν αποτελεί απλώς στοιχείο της εθνικής ταυτότητας.

Αποτελεί γέφυρα μεταξύ των λαών και πολύτιμο κεφάλαιο της ανθρωπότητας.

Οι ηγεσίες αλλάζουν.

Οι κυβερνήσεις εναλλάσσονται.

Τα μνημεία όμως παραμένουν.

Και η ευθύνη κάθε γενιάς είναι να τα παραδώσει στις επόμενες καλύτερα από ό,τι τα παρέλαβε.

Η Ετυμηγορία του Οικονομολόγου

Ο πολιτισμός δεν μπορεί να μετρηθεί με στρατιωτικές παρελάσεις, ιστορικές αναφορές ή συμβολικές τελετές.

Μετριέται από τον σεβασμό προς την ανθρώπινη δημιουργία, από την προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς και από την ικανότητα μιας κοινωνίας να παράγει νέες ιδέες, νέα γνώση και νέες αξίες.

Η πραγματική ισχύς ενός κράτους δεν βρίσκεται μόνο στο ένδοξο παρελθόν του. Βρίσκεται στην ικανότητά του να δημιουργεί έναν πολιτισμό που αξίζει να κληροδοτήσει στο μέλλον.