Θεσμοί, διαφάνεια και εμπιστοσύνη: Το αθέατο πεδίο της πολιτικής μάχης

Στην Ελλάδα του 2026, η πολιτική αντιπαράθεση δεν αφορά μόνο την ακρίβεια, τους μισθούς ή τις εκλογικές ισορροπίες.

Αφορά όλο και περισσότερο ένα βαθύτερο ζήτημα: την εμπιστοσύνη στους θεσμούς.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, στην Έκθεση για το Κράτος Δικαίου του 2026, τονίζει ότι η ανεξαρτησία της Δικαιοσύνης, η καταπολέμηση της διαφθοράς, η ελευθερία των μέσων ενημέρωσης και τα αποτελεσματικά θεσμικά αντίβαρα δεν αποτελούν μόνο δημοκρατικές αρχές. Δημιουργούν και την ασφάλεια δικαίου που χρειάζονται οι επενδύσεις και η οικονομική ανάπτυξη.

Ανάλυση

Η εμπιστοσύνη είναι οικονομικός παράγοντας

Ένα κράτος μπορεί να διαθέτει χαμηλότερους φόρους και επενδυτικά κίνητρα, αλλά αν οι επιχειρήσεις θεωρούν ότι οι κανόνες αλλάζουν απρόβλεπτα ή ότι η απονομή δικαιοσύνης καθυστερεί υπερβολικά, το επενδυτικό ρίσκο αυξάνεται.

Γι’ αυτό η ποιότητα της Δικαιοσύνης αποτελεί και ζήτημα ανταγωνιστικότητας.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή σημειώνει το 2026 ότι η αποτελεσματικότητα και η ανεξαρτησία των δικαστικών συστημάτων είναι κρίσιμες για τη λειτουργία μιας δίκαιης και ανταγωνιστικής ενιαίας αγοράς.

Η διαφθορά έχει μετρήσιμο κόστος

Η διαφθορά συχνά συζητείται σαν ζήτημα πολιτικής ηθικής.

Στην πραγματικότητα είναι και οικονομικός φόρος.

Αυξάνει το κόστος συναλλαγών, δημιουργεί αβεβαιότητα, ευνοεί επιχειρήσεις με καλύτερη πρόσβαση αντί για εκείνες με μεγαλύτερη παραγωγικότητα και μειώνει την εμπιστοσύνη των πολιτών στη φορολογία.

Στο European Innovation Scoreboard 2026, η Ελλάδα καταγράφεται κάτω από τον μέσο όρο της ΕΕ σε σχετικούς δείκτες θεσμικής ποιότητας: 49,3 έναντι 62,7 στον δείκτη αντίληψης διαφθοράς και χαμηλότερη επίδοση στο κράτος δικαίου.

Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε θεσμική αδυναμία ισοδυναμεί με διαφθορά.

Σημαίνει όμως ότι η θεσμική αξιοπιστία εξακολουθεί να αποτελεί αναπτυξιακή πρόκληση.

Η δημόσια συζήτηση γίνεται πιο απαιτητική

Οι ψηφοφόροι δεν αξιολογούν πλέον μόνο αν μια κυβέρνηση παράγει ανάπτυξη.

Αξιολογούν αν αισθάνονται ότι οι κανόνες εφαρμόζονται ισότιμα.

Αν οι πολιτικές αποφάσεις εξηγούνται.

Αν οι έλεγχοι είναι αξιόπιστοι.

Αν οι θεσμοί λειτουργούν χωρίς επιλεκτικότητα.

Γι’ αυτό ζητήματα όπως το Πόθεν Έσχες, οι υποκλοπές, η λειτουργία των ανεξάρτητων αρχών και η ταχύτητα της Δικαιοσύνης αποκτούν μεγαλύτερο πολιτικό βάρος.

Η αντιπολίτευση επενδύει στη θεσμική κριτική

Το ΠΑΣΟΚ επιχειρεί να αναδείξει τη θεσμική αξιοπιστία ως μέρος της εναλλακτικής του πρότασης, ενώ η αντιπαράθεση γύρω από την υπόθεση των υποκλοπών παραμένει στοιχείο της πολιτικής σύγκρουσης. Η ηγεσία του κόμματος θεωρεί ότι η ΔΕΘ μπορεί να λειτουργήσει ως πλατφόρμα για να παρουσιάσει πιο ολοκληρωμένη κυβερνητική πρόταση.

Παράλληλα, η κυβέρνηση επιχειρεί να μεταφέρει το βάρος της συζήτησης στην οικονομική σταθερότητα, στη συνέχεια και στην αποτελεσματικότητα.

Έτσι διαμορφώνονται δύο διαφορετικές πολιτικές αφηγήσεις:

σταθερότητα και διακυβέρνηση από τη μία·
λογοδοσία και θεσμική ανανέωση από την άλλη.

Η θεσμική αξιοπιστία επηρεάζει και την καινοτομία

Η σύνδεση είναι περισσότερο άμεση απ’ όσο φαίνεται.

Μια εταιρεία που θέλει να επενδύσει σε έρευνα, τεχνολογία ή ένα μεγάλο έργο χρειάζεται να γνωρίζει ότι οι συμβάσεις θα εφαρμοστούν, η Δικαιοσύνη θα λειτουργήσει σε εύλογο χρόνο και οι δημόσιες προμήθειες θα είναι διαφανείς.

Στον ίδιο πίνακα καινοτομίας, η Ελλάδα βρίσκεται επίσης χαμηλότερα από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο στη χρήση καινοτόμων δημόσιων προμηθειών.

Άρα, η θεσμική μεταρρύθμιση δεν είναι ξεχωριστή από την οικονομική πολιτική.

Είναι μέρος της.

Η πολιτική σταθερότητα δεν αρκεί χωρίς θεσμική ποιότητα

Η κυβέρνηση έχει ισχυρό επιχείρημα όταν τονίζει τη σημασία της πολιτικής σταθερότητας σε ένα περιβάλλον γεωπολιτικής και οικονομικής αβεβαιότητας.

Οι δημοσκοπήσεις εξακολουθούν να εμφανίζουν τη Νέα Δημοκρατία πρώτη, αλλά ταυτόχρονα καταγράφουν κοινωνική δυσαρέσκεια για την καθημερινότητα και τη λειτουργία της κυβέρνησης.

Η σταθερότητα όμως δεν είναι από μόνη της οικονομικό πλεονέκτημα.

Αποκτά πλήρη αξία όταν συνοδεύεται από:

• προβλέψιμους κανόνες,
• αποτελεσματική Δικαιοσύνη,
• διαφάνεια,
• έλεγχο της δημόσιας εξουσίας,
• και λογοδοσία.

Η μεγάλη πολιτική πρόκληση

Η Ελλάδα έχει διανύσει μεγάλη απόσταση από την περίοδο της θεσμικής και οικονομικής κρίσης.

Το επόμενο στάδιο όμως είναι πιο απαιτητικό.

Δεν αρκεί να υπάρχει ένα κράτος που μπορεί να εφαρμόζει πολιτικές.

Χρειάζεται ένα κράτος στο οποίο οι πολίτες εμπιστεύονται τον τρόπο με τον οποίο εφαρμόζονται οι πολιτικές.

Η διαφορά είναι σημαντική.

Η αποτελεσματικότητα χωρίς λογοδοσία δημιουργεί καχυποψία.

Η λογοδοσία χωρίς αποτελεσματικότητα δημιουργεί αδυναμία.

Η σύγχρονη δημοκρατική διακυβέρνηση χρειάζεται και τα δύο.

Η ετυμηγορία του οικονομολόγου

Η θεσμική αξιοπιστία είναι ένα από τα πιο υποτιμημένα οικονομικά περιουσιακά στοιχεία μιας χώρας.

Δεν εμφανίζεται άμεσα στο ΑΕΠ, αλλά επηρεάζει το κόστος επενδύσεων, τη φορολογική συμμόρφωση, την επιχειρηματικότητα και την εμπιστοσύνη των πολιτών.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή το διατυπώνει ξεκάθαρα: το κράτος δικαίου δημιουργεί την ασφάλεια δικαίου πάνω στην οποία στηρίζονται οι επενδύσεις και η ανταγωνιστικότητα.

Μια οικονομία μπορεί να αναπτυχθεί για ένα διάστημα με ισχυρές επενδύσεις και δημόσιους πόρους. Για να αναπτύσσεται όμως για δεκαετίες, χρειάζεται πολίτες και επιχειρήσεις που πιστεύουν ότι οι κανόνες είναι σταθεροί, διαφανείς και ίδιοι για όλους.

Εκεί η πολιτική εμπιστοσύνη μετατρέπεται σε πραγματικό οικονομικό κεφάλαιο.