Δημογραφικό και αγορά εργασίας: Η Ελλάδα χρειάζεται περισσότερους ανθρώπους, αλλά κυρίως περισσότερες ευκαιρίες
Η Ελλάδα βρίσκεται μπροστά σε μια από τις πιο βαθιές οικονομικές προκλήσεις των επόμενων δεκαετιών: τη δημογραφική συρρίκνωση, τη γήρανση του πληθυσμού και τη δυσκολία διατήρησης ενός επαρκούς και παραγωγικού εργατικού δυναμικού.
Η χώρα είχε εκτιμώμενο πληθυσμό περίπου 10,37 εκατομμύρια κατοίκους στις αρχές του 2025, σύμφωνα με την ΕΛΣΤΑΤ. Παράλληλα, η Eurostat επισημαίνει ότι σε ευρωπαϊκό επίπεδο η φυσική μεταβολή του πληθυσμού είναι αρνητική από το 2012, με τη μετανάστευση να αντισταθμίζει πλέον μεγάλο μέρος της διαφοράς μεταξύ γεννήσεων και θανάτων.
Το δημογραφικό όμως δεν είναι απλώς ζήτημα πληθυσμού. Είναι ζήτημα παραγωγής, συντάξεων, δημόσιων οικονομικών και ανταγωνιστικότητας.
Ανάλυση
Όταν μειώνεται ο πληθυσμός σε ηλικία εργασίας, η οικονομία διαθέτει μικρότερη δεξαμενή εργαζομένων.
Αυτό σημαίνει ότι λιγότεροι εργαζόμενοι καλούνται σταδιακά να στηρίζουν περισσότερους ηλικιωμένους, μεγαλύτερες συνταξιοδοτικές ανάγκες και υψηλότερες δαπάνες υγείας.
Το πρόβλημα γίνεται πιο σύνθετο επειδή η Ελλάδα εξακολουθεί να έχει υψηλή ανεργία σε σύγκριση με την Ευρώπη. Το 2025 η ανεργία στην Ελλάδα ήταν 8,9%, η τρίτη υψηλότερη στην Ευρωπαϊκή Ένωση μετά την Ισπανία και τη Φινλανδία, ενώ ο μέσος όρος της ΕΕ ήταν 6,0%.
Αυτό δημιουργεί μια φαινομενική αντίφαση: η χώρα συζητά για ελλείψεις εργατικού δυναμικού, ενώ ταυτόχρονα εξακολουθεί να έχει σημαντική ανεργία.
Η εξήγηση βρίσκεται σε μεγάλο βαθμό στην ασυμφωνία δεξιοτήτων.
Οι επιχειρήσεις μπορεί να χρειάζονται εργαζομένους σε συγκεκριμένους κλάδους, περιοχές ή ειδικότητες, ενώ οι άνεργοι μπορεί να διαθέτουν διαφορετικές δεξιότητες ή να βρίσκονται σε διαφορετική γεωγραφική περιοχή.
Γι’ αυτό η λύση δεν είναι απλώς «περισσότεροι εργαζόμενοι». Είναι καλύτερη αντιστοίχιση μεταξύ εκπαίδευσης, δεξιοτήτων και πραγματικών αναγκών της αγοράς.
Το κόστος του brain drain
Η Ελλάδα έχει ήδη πληρώσει σημαντικό κόστος από τη φυγή νέων και μορφωμένων ανθρώπων στο εξωτερικό.
Όταν ένας νέος ολοκληρώνει τις σπουδές του στην Ελλάδα αλλά εργάζεται για δεκαετίες σε άλλη χώρα, η ελληνική οικονομία χάνει ένα μέρος της επένδυσης που έκανε στην εκπαίδευσή του.
Χάνει επίσης φόρους, ασφαλιστικές εισφορές, κατανάλωση, επιχειρηματικότητα και πιθανές μελλοντικές οικογενειακές αποφάσεις.
Γι’ αυτό το λεγόμενο brain regain δεν μπορεί να βασιστεί μόνο σε καμπάνιες επιστροφής.
Οι νέοι επιστρέφουν όταν βρίσκουν καλύτερους μισθούς, προοπτικές εξέλιξης, σταθερό φορολογικό περιβάλλον, προσιτή κατοικία και αξιοκρατία.
Η σχέση με τη στεγαστική κρίση
Το δημογραφικό συνδέεται άμεσα με τη στέγαση.
Όταν ένας νέος εργαζόμενος δυσκολεύεται να πληρώσει ενοίκιο, καθυστερεί να φύγει από την οικογενειακή κατοικία.
Όταν ένα ζευγάρι χρειάζεται μεγάλο μέρος δύο μισθών για στέγη και βασικά έξοδα, η απόφαση δημιουργίας οικογένειας γίνεται οικονομικά δυσκολότερη.
Άρα, η πολιτική για το δημογραφικό δεν μπορεί να περιορίζεται μόνο σε επιδόματα γέννησης.
Χρειάζεται ένα ευρύτερο περιβάλλον οικονομικής ασφάλειας.
Η μετανάστευση ως μέρος της εξίσωσης
Η Ευρώπη ήδη εξαρτάται σε σημαντικό βαθμό από τη θετική καθαρή μετανάστευση για να αντισταθμίζει τη φυσική μείωση του πληθυσμού.
Για την Ελλάδα, αυτό σημαίνει ότι η συζήτηση για τη μετανάστευση πρέπει να γίνει πιο σύνθετη.
Άλλο πράγμα η παράνομη διακίνηση ανθρώπων και άλλο η οργανωμένη, νόμιμη οικονομική μετανάστευση για πραγματικές ανάγκες της αγοράς εργασίας.
Μια χώρα με δημογραφική γήρανση μπορεί να χρειάζεται εργαζομένους από το εξωτερικό. Χρειάζεται όμως διαδικασίες επιλογής, νόμιμης ένταξης, εκπαίδευσης και αντιστοίχισης με κλάδους όπου υπάρχουν πραγματικές ελλείψεις.
Η παραγωγικότητα είναι η δεύτερη λύση
Ακόμη και αν ο αριθμός των εργαζομένων μειώνεται, μια οικονομία μπορεί να συνεχίσει να αναπτύσσεται εάν αυξάνεται σημαντικά η παραγωγικότητα.
Εδώ η τεχνολογία, η τεχνητή νοημοσύνη, η αυτοματοποίηση και η εκπαίδευση αποκτούν τεράστια σημασία.
Αν ένας εργαζόμενος παράγει περισσότερη αξία ανά ώρα εργασίας, μπορεί να υποστηρίξει υψηλότερο μισθό, περισσότερα φορολογικά έσοδα και μεγαλύτερη οικονομική παραγωγή.
Γι’ αυτό το δημογραφικό δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται μόνο ως πρόβλημα «πόσοι είμαστε».
Το σωστό ερώτημα είναι:
Πόσοι εργάζονται, με ποιες δεξιότητες και πόση αξία μπορεί να παράγει ο καθένας;
Η ετυμηγορία του οικονομολόγου
Το δημογραφικό αποτελεί ίσως τη μεγαλύτερη μακροχρόνια οικονομική πρόκληση της Ελλάδας, επειδή επηρεάζει σχεδόν τα πάντα: ανάπτυξη, συντάξεις, υγεία, δημόσιο χρέος και αγορά εργασίας.
Η λύση δεν βρίσκεται σε ένα μόνο μέτρο.
Χρειάζεται συνδυασμός στήριξης των νέων οικογενειών, προσιτής κατοικίας, επιστροφής Ελλήνων του εξωτερικού, αξιοποίησης του υπάρχοντος εργατικού δυναμικού, οργανωμένης νόμιμης μετανάστευσης και μεγάλης αύξησης της παραγωγικότητας.
Η πραγματική δημογραφική στρατηγική δεν είναι απλώς να αυξηθούν οι γεννήσεις. Είναι να δημιουργηθεί μια χώρα στην οποία οι νέοι μπορούν να εργαστούν, να μείνουν, να δημιουργήσουν οικογένεια και να σχεδιάσουν το μέλλον τους.
