ΕΣΠΑ και Περιφέρειες: Μύθος ή Ανάπτυξη;
Το Επιστημονικό Περιοδικό για Όλους – Όταν οι επιστήμονες μιλούν ανθρώπινα, ο κόσμος ακούει.
Περίληψη
Το ΕΣΠΑ (Εθνικό Στρατηγικό Πλαίσιο Αναφοράς) αποτελεί εδώ και δύο δεκαετίες τον βασικό μηχανισμό χρηματοδότησης έργων ανάπτυξης στην Ελλάδα. Δρόμοι, υποδομές, κοινωνικά προγράμματα, εκπαίδευση, έρευνα, καινοτομία: όλα έχουν περάσει από τη «φλέβα» των ευρωπαϊκών κονδυλίων.
Όμως, παραμένει το ερώτημα: έχουν τα προγράμματα ΕΣΠΑ μετασχηματίσει πραγματικά τις ελληνικές περιφέρειες ή λειτουργούν ως «ενέσεις» χωρίς μακροπρόθεσμο αποτέλεσμα; Πρόκειται για αναπτυξιακό εργαλείο ή για έναν μύθο εξάρτησης;
Γιατί Έχει Σημασία
-
Το ΕΣΠΑ είναι η βασική πηγή δημόσιων επενδύσεων στην Ελλάδα.
-
Οι περιφέρειες εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από αυτά τα κονδύλια για υποδομές και κοινωνικές δράσεις.
-
Η αποτίμηση της αποτελεσματικότητάς του είναι κρίσιμη για τον σχεδιασμό της επόμενης μέρας.
Τι Λένε οι Έρευνες
1. Εξάρτηση από ευρωπαϊκά κονδύλια
-
Σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή (2022), πάνω από το 70% των δημόσιων επενδύσεων στην Ελλάδα τα τελευταία χρόνια προήλθε από το ΕΣΠΑ.
2. Περιφερειακές ανισότητες
-
Έρευνα του ΙΟΒΕ (2021) δείχνει ότι, παρά τις επενδύσεις, οι ανισότητες μεταξύ Αθήνας–Θεσσαλονίκης και περιφέρειας παραμένουν μεγάλες.
3. Αποτελεσματικότητα προγραμμάτων
-
Το OECD (2022) σημειώνει ότι τα έργα ΕΣΠΑ βελτιώνουν την υποδομή αλλά συχνά λείπει η συνέχεια, καθώς πολλά έργα δεν συντηρούνται ή δεν αξιοποιούνται πλήρως.
Τι Κρύβεται από Πίσω
1. Διοικητικές αδυναμίες
Οι καθυστερήσεις στην ωρίμανση έργων, η γραφειοκρατία και η έλλειψη τεχνικής υποστήριξης στους δήμους περιορίζουν τον αντίκτυπο.
2. Έλλειψη στρατηγικού σχεδιασμού
Πολλά έργα γίνονται για την απορρόφηση κονδυλίων, όχι για να απαντήσουν σε πραγματικές ανάγκες ανάπτυξης.
3. Κίνδυνος εξάρτησης
Η υπερβολική εξάρτηση από το ΕΣΠΑ καθιστά τις περιφέρειες παθητικούς αποδέκτες και όχι δημιουργούς πολιτικών ανάπτυξης.
Τι Αλλάζει
1. Νέες προτεραιότητες
Το νέο ΕΣΠΑ 2021–2027 δίνει μεγαλύτερη έμφαση σε πράσινη και ψηφιακή μετάβαση.
2. Συμμετοχή τοπικών φορέων
Αυξάνεται η σημασία της συμμετοχής τοπικών κοινωνιών και επιχειρήσεων στη διαμόρφωση δράσεων.
3. Σύνδεση με αξιολόγηση
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ζητά μετρήσιμα αποτελέσματα, όχι μόνο απορρόφηση κονδυλίων.
Η Μεγάλη Εικόνα
Το ΕΣΠΑ δεν είναι από μόνο του λύση ούτε μύθος. Είναι εργαλείο. Η αποτελεσματικότητά του εξαρτάται από το αν χρησιμοποιείται με στρατηγική και αν οι περιφέρειες έχουν τη δυνατότητα να το μετατρέπουν σε διαρκή ανάπτυξη.
Συμπεράσματα
-
Το ΕΣΠΑ είναι καθοριστικός μηχανισμός επενδύσεων στην Ελλάδα.
-
Οι ανισότητες δεν έχουν μειωθεί όσο αναμενόταν.
-
Η απορρόφηση κονδυλίων δεν ισοδυναμεί με ανάπτυξη.
-
Οι νέες προτεραιότητες απαιτούν τεχνική ικανότητα και στρατηγική.
-
Η επιτυχία του ΕΣΠΑ κρίνεται από τη βιωσιμότητα των έργων.
Το Βαθύτερο Μάθημα
Η ανάπτυξη δεν «εισάγεται» μέσω κονδυλίων. Δημιουργείται τοπικά, όταν υπάρχει όραμα, ικανότητα και συμμετοχή της κοινωνίας. Το ΕΣΠΑ μπορεί να είναι εργαλείο προόδου ή ένας φαύλος κύκλος εξάρτησης· το αποτέλεσμα κρίνεται από τον τρόπο που το αξιοποιούμε.
Πηγές
-
European Commission (2022). Cohesion Policy Reports
-
ΙΟΒΕ (2021). Αποτίμηση Αναπτυξιακής Πολιτικής στην Ελλάδα
-
OECD (2022). Regional Development and EU Funds
-
ΔιαΝΕΟσις (2023). ΕΣΠΑ: Αξιολόγηση και Προοπτικές
-
ΥΠΟΙΚ – ΕΥΔ ΕΣΠΑ (2023). Εθνικές Εκθέσεις Προόδου
Ερωτήσεις & Απαντήσεις
Τι είναι το ΕΣΠΑ;
Το βασικό εργαλείο κατανομής ευρωπαϊκών πόρων για την ανάπτυξη στην Ελλάδα.
Έχει βοηθήσει τις περιφέρειες;
Ναι, κυρίως σε υποδομές, αλλά οι ανισότητες παραμένουν.
Γιατί μιλάμε για «μύθο»;
Γιατί συχνά θεωρείται πανάκεια, ενώ από μόνο του δεν αρκεί.
Ποιες είναι οι νέες προκλήσεις;
Πράσινη μετάβαση, ψηφιοποίηση, κοινωνική συνοχή.
Ποιο είναι το κλειδί;
Στρατηγική, διαφάνεια και αξιοποίηση με έμφαση στη βιωσιμότητα και στην τοπική ανάπτυξη.
